Elckerlijc (gespeeld door studenten van de Toneelschool Amsterdam)
Voor deze nieuwe registratie van de Elckerlijc speelden twaalf studenten van de Toneelschool Amsterdam de middeleeuwse moraliteit in de oorspronkelijke tekst, zoals we die kennen uit een Antwerpse druk van 1525. Onder leiding van hun docent Hans Croiset werden de rollen afwisselend vertolkt door Tom Afman, Yara Alink, Sarah Bannier, André Dongelmans, Samira Idoudaoud, Stacyian Jackson, Tom van Kalmthout, Doortje Kleinrensink, Sanne Langelaar, Naomi van der Linden, Sander Plukaard en Yannick van de Velde. Katharine Poelmann was de cameravrouw.
Den Spyeghel der Salicheyt van Elckerlijc
Hoe dat elckerlijc mensche wert ghedaecht Gode rekeninghe te doen
Hier beghint een schoon boecxken ghemaeckt in den maniere van eenen speele ofte esbatemente op elckerlijc mensche Ende inden eersten spreeckt God almachtich aldus:
Ick sie boven uut mijnen throne
1
Dat al dat is int smenschen persone
2
Leeft uut vresen, onbekent.
3
Oec sie ic tvolc also verblent
5
In sonden, si en kennen mi niet voer God.
5
Opten aertschen scat sijn si versot.
Dien hebben si voer Gode vercoren
7
Ende mi vergheten, die hier te voren
Die doot heb geleden doer tsmenschen profijt.
9
10
Och, hovaerdie, ghiericheyt ende nijt
10
Metten .vij. dootsonden vermoghen,
11
Hoe sidi ter werelt nu voert ghetoghen.
12
Want mits den .vij. dootsonden gemeen
13
Es op ghedaen myn wrake; des ick in ween
14
15
Ben seker met alder hemelscher scaren.
Dye .vij. duechden, dye machtich waren,
Sijn alle verdreven ende verjaecht;
Want donnosel heeft mij seer gheclaecht.
18
Elckerlijc leeft nu buyten sorghen;
20
Nochtan en weten si ghenen morghen.
20
Ick sie wel, hoe ic tvolc meer spare,
Hoet meer arghert van jare te jare.
22
Al dat op wast arghert voert.
23
Daer om wil ic nu, alst behoert,
25
Rekenninghe van Elckerlijc ontfaen.
25
Want liet ic dye werelt dus langhe staen
26
In desen leven, in deser tempeesten,
27
Tvolc souden werden argher dan beesten
Ende souden noch deen den anderen eten.
30
Mijn puer ghelove is al vergheten,
Dat ic hem selven gheboot te houden;
Het cranct, het dwijnt, het staet te couden,
32
Daer ic so minlijc om sterf die doot,
33
Ontsculdich, sonder bedwanc oft noot;
34
35
Om dat ick hoepte dat si bi desen
35
Mijnder eeuwigher glorien ghebrukich souden wesen,
36
Daer icse seer toe hadde vercoren.
37
Nu vinde ick dattet als is verloren.
38
Dat icse so costelic hadde ghemeent.
39
40
Hoe menich goet ic hem vry heb verleent
40
Uut mijnder ontfermherticheydens tresoor,
Dat hem recht toe hoort; nochtans sijnse soe door
42
Ende verblent int aertsche goet.
Als dat justicie wercken moet
44
45
Aen Elckerlijc die leeft so onvervaert.
Waer sidi, mijn Doot, die niemant en spaert!
Coemt hier! hoort wat ic u sal vermonden.
47
Tuwen beveele in allen stonden,
Almachtich God, segt U beheet.
49
50
Gaet hene tot Elckerlijc ghereet
50
Ende segt hem van mijnen tweghen saen
51
Dat hi een pelgrimagie moet gaen
52
Die niemant ter werelt en mach verbi
53
Ende dat hi rekeninghe come doen mi
55
Sonder vertrec: dats mijn ghebot.
55
Het wert ghedaen, almachtich God.
56
Ick wil ter werelt gaen regneren.
57
Oeck sal ic rasschelijc, sonder cesseren,
58
Tot Elckerlijc gaen: hi leeft so beestelic
60
Buten Gods vreese ende alte vleeselick;
Voer God aenbidt hi deertsche goet,
61
Daer hy deeuwighe vreuchde om derven moet;
Daer wil ic tot hem gaen met snellen keere.
63
Hi coemt hier gaende; help, God Heere!
65
Hoe luttel vermoet hi op mijn comen!
65
Ay, Elckerlijc, u wert saen benomen
Dat ghi houden waent seer vast.
Ghi sult staen tot swaren last
68
Voor Gode almachtich ende buten seghe.
69
70
Elckerlijc, waer sidi op weghe
70
Dus moey? hebdi al Gods vergheten?
71
Wilt na mi hooren te desen stonden.
Naerstich bin ic aen u ghesonden
74
75
Van Gode uut des Hemels pleyn.
Al hebdi Sijns vergheten, alst blijct,
Hi peynst wel om u in Sijn rijck,
Alsoe ick u sal voer oghen legghen.
79
Rekenninghe wilt Hi van u ontfaen
Hoe sal ic dat verstaen?
82
Rekeninghe? wat salt bedieden?
83
Al ghevet u vreemt, het moet ghescieden.
84
85
Oec moetti aen nemen sonder verdrach
85
Een pelgrimagie, die niemant en mach
Weder keeren in gheender manieren.
Brengt u ghescriften ende u pampieren
Met u ende oversietse bedachtich;
89
90
Want ghi moet voer God almachtich
Rekenninghe doen, des seker sijt,
91
Ende hoe ghi bestaet hebt uwen tijt,
92
Van uwen wercken, goet ende quaet.
Oeck en hoort hier gheen verlaet
94
95
Van dien; als nu het moet gheschien.
Daer op ben ic nu al qualic versien,
96
Rekeninghe te doen voer Gode bloot.
97
Elckerlijc sal bi Gods beveele doen rekeninghe mi.
100
Och, Doot, sidi mi soe bi,
100
Als icker alder minst op moede.
101
Doot, wildi van mi hebben goede!
102
Duysent pont sal ic u gheven
Op dat ic behouden mach mijn leven
105
Ende doet mi een verdrach van desen.
105
Elckerlijc, dat en mach niet wesen.
Ick en aensie goet, schat noch have;
107
Paeus, hertoghe, coninc noch grave
En spare ic niet nae Gods ghebieden.
110
Waer ic met schatte te vermieden,
110
Ick creghe wel alder werelt goet.
Nu houtet al met mi den voet.
112
Oec en gheve ic uutstel noch verdrach.
Allendich, arm katijf, o wach!
114
115
Nu en weet ick mijns selfs ghenen raet
115
Van rekenninghe te doen: mijn staet
116
Es so verwerret ende so beslet,
117
Ic en sier gheen mouwen toe gheset;
118
So is mijn herte om desen in vaer.
120
Och mocht ic noch leven .xij. jaer,
So soudic mijn ghescrifte exponeren
121
Ende oversien; wilt doch cesseren
Als nu, lieve Doot, van wraken,
123
Tot dat ic versien bin op die saken.
125
Dat bid ic u doer Gods ontfermen.
125
U en mach baten smeken oft kermen.
Dus siet wat u staet te beghinnen.
Lieve Doot, een sake doet mi bekinnen:
128
Al yst dat ic dese vaert moet aengaen,
129
130
Soudic niet moghen wederkeeren saen,
Als ic mijn rekeninghe hadde ghestelt?
131
Almoghende Gods ghewelt!
132
Wilt mijns ontfermen in deser noot!
En soudic niemant, cleyn noch groot,
135
Daer moghen leyden, had ict te doene?
135
Jae ghi, waer yemant so koene
Dat hi die vaert met u bestonde.
137
Spoet u, want God, die alle gronde
Doersiet met Sinen godliken oghen,
140
Begheert dat ghi voer Hem coemt toghen
140
U rekenninghe van dat ghi hebt bedreven.
Wat meendi, dat u hier is ghegheven
142
Tleven op daerde ende tijtlijc goet?
145
Elckerlijc, daer ghi hebt vijf sinnen,
145
Dat ghi soe onsuver sijt van binnen
Ende ic so haestelijc come onversien.
147
Allendich katijf! waer sal ic vlien,
Dat ic af quame deser groter sorghen.
150
Lieve Doot, verdraghet mi tot morghen,
150
Dat ic mi bespreken mach van desen.
151
Dat en wil ic niet consenterende wesen
152
Noch en doe icx niet in gheender tijt;
Ick slae den sulcken ter stont int crijt
154
155
Sonder voer raet, met eenen slach.
155
Aldus bereyt u in desen dach.
156
Ick wil uut uwen oghen vertrecken.
Siet dat ghi u naerstelic gaet betrecken
158
Te segghen: nu coemt den dach
160
Die Elckerlijc niet voer bi en mach.
Ay, Elckerlijc, wat dede ic ye gheboren!
161
Ick sie mijn leven al verloren,
Nu ic doen moet dese langhe vaert,
Daer ic so qualic teghen ben bewaert.
164
165
Ic en hebbe noyt goet bedreven,
Aldus heb ic seer luttel ghescreven.
Hoe sal ic mi excuseren int claer?
Ey lacen, ic woude dat ic nu niet en waer!
Dat waer mijnder sielen groot toeverlaet.
170
Waer mach ic nu soecken troost of raet?
God die Heere, die alle dinc voersiet,
Dat ic veel claghe, ten helpt niet.
Den tijt gaet verre, tes nae noene.
173
Ay lasen, wat staet mi nu te doene!
175
Wien mocht ic claghen dese sake?
Laet sien, oft ic mijn Gheselscap sprake
176
Ende leyde hem te voren om mede te gane.
177
Soudt hijt mi ontseggen? neen hi, ick wane.
Wi hebben ter werelt in onsen daghen
180
So groten vrientscap tsamen gedraghen;
Want ic betrou hem alder duecht.
181
Ick sien, des bin ic rechts verhuecht.
182
Oec wil ic hem toe spreken sonder verdrach.
185
Moet u God gheven ende ghesonde!
185
Hoe siedi dus deerlic? doet mi orconde:
186
Hebdi yet sonderlings dat u let?
187
Achermen, hoe sidi dus ontset!
188
Lieve Elckerlijc, ontdectmi uwen noot.
190
Ic blive u bi tot in die doot,
Op goet gheselscap ende trou ghesworen!
191
Ghi segt wel, Gheselscap. Want tes verloren!
Ick moet al weten, u druc, u lijden.
193
Een mensche mocht druc uut u snijden!
194
195
Waer u mesdaen, ic helpt u wreken,
195
Al soudicker bliven doot ghesteken
Ende ict wiste te voren claer!
Ghenen danck een haer.
198
Daer by segt mi u doghen.
199
200
Gheselle, oft ick u leyde voer oghen
200
Ende u dien last viel te swaer,
Dan soude ic mi meer bedroeven daer.
Maer ghi segt wel, God moets u lonen.
Way, ic meynet, al sonder honen.
204
205
Ic en vant noyt anders aen u dan trouwe.
So en suldi oeck nemmermeer!
God loons u ende ons Vrouwe!
206
Gheselle, ghi hebt mi wat verhaecht.
207
Elckerlijc, en sijt niet versaecht.
Ick gae met u, al waert in die helle.
210
Ghi spreect als een gheselle.
Ic sal u dancken, als ic best kan.
211
Daer en is gheen dancken an.
Diet niet en dade in wercken aenschijn,
213
Hi en waer niet waert gheselle te sijn.
215
Daer om wilt mi uwen last ontdecken
Hier nu, seker al sonder veysen.
217
Mi es bevolen dat ic moet reysen
Een grote vaert, hardt ende stranghe.
219
220
Oec moet ic rekeninge doen bi bedwange
220
Voer den hoochsten Coninc almachtich.
Nu bid ic u, dat ghi zijt bedachtich
222
Mede te gaen, so ghi hebt beloeft.
225
Die ghelofte houdic van waerden.
225
Mer soudic sulcken reyse aenvaerden
Om beden wille, mi souts verdrieten;
227
Ic soude van deser gheruchte verscieten.
228
Mer doch willen wi dbeste doen
Och hoort doch dit sermoen!
Seydi mi niet, had icx noot,
231
Mede te gaen tot in die doot
Oft in die helle, had ict begaert.
233
Dat soudic seker, maer sulc ghevaert
234
235
Es uut ghesteken, plat metten ronsten!
235
Om waer seggen, of wi die vaert begonsten,
Wanneer souden wij weder comen na desen?
Daer en is gheen weder keeren.
So en wil icker niet wesen.
Wie heeft u die bootscap ghebracht?
Help, heylighe Gods cracht!
Heeft die Doot gheweest die bode?
Om al dat leven mach van Gode
242
En ghinc icker niet, mocht icx voerbi.
243
Ghi seydet mi nochtans toe.
245
Waert te drincken een goet ghelaghe,
Ick ghinc met u totten daghe,
Oft waert ter kermissen buten der stede,
Oft daer die schone vrouwen waren.
Waert altoos met ghenuechten te gaen, soe waerdi bereet.
249
250
Hier en wil ic niet mede, God weet!
Maer woudi pelgrimagie gaen,
Oft woudi yemant doot slaen,
Ic hulpen ontslippen tot in die broock ende oec cloven ontween.
253
Och dat is een sober bescheen!
254
255
Gheselle, ghi wilt anders dan ick alst noot is.
Gheselle, peyst om trouwe die groot is,
Die wi deen den anderen over menich jaer
257
Ic en wilder niet aen, daer mede gesloten.
259
260
Noch bid ic, en hadt u niet verdroten,
260
Doet mi uut gheleye, maect mi moet,
261
Tjacob! ic en sal niet eenen voet.
262
Mer haddi ter werelt noch ghebleven,
Ick en hadde u nemmermeer begheven.
265
Nu moet u Ons Lieve Here gheleyden.
Sonder omsien! ay lazen, jaet!
Nu sien ic wel, tes cranck toeverlaet,
Tgheselscap, alst coemt ter noot.
270
Mer waer ic noch in weelden groot
So soudtmen met mi lachen alteenen.
271
Mer lazen! men wilt met mi niet weenen.
Men seit: in voerspoet vintmen vrient
Die ter noot niet zeer en dient.
275
Een ander hem castie bi desen.
275
Waer wil ic nu troost soeckende wesen?
Ic weet wel; aen mijn Vrient ende Maghe.
Dien wil ic minen noot gaen claghen.
Al is mi mijn Gheselscap af ghegaen,
280
Si moeten mi doch ter noot bi staen.
Want men doet int ghemeen ghewach
281
Dattet bloet cruypet, daert niet wel gaen en mach.
Ic salt besoecken, op dat ic leve.
283
Waer sidi, vrienden ende maghe?
285
Tuwen ghebode stout ende koene.
285
Elckerlijc, hebdi ons te doene,
286
Wi zijn tuwen besten, wat ghi bestaet.
288
Al woudi yemant doot slaen,
Want het moet alsoe staen,
Salment maechscap te recht orboren.
291
God die danc u, mijn vrienden vercoren.
Ick claghe u met droevigher herten mijn ghevaernis,
293
Dat ic ontboden bin, alsoot claer is,
295
Een verre pelgrimagie te gaen,
Daer nemmermeer en is wederkeeren aen;
Daer moet ic rekeninge doen, die swaer is,
Voerden Heere, diet al openbaer is.
298
Waer af moetti rekeninghe doen?
300
Van mijnen wercken, om cort sermoen,
300
Hoe ic hier mijnen tijt heb versleten
301
Op aertrijc ende met sonden verbeten
302
Den tijt, gheleent ende niet ghegheven.
305
Hier wilt doch mede gaen, dat u die almachtighe
Ende helpt mijn rekeninghe verschoonen,
306
So sal te minder werden mijn seer.
307
Way, schillet niet meer?
308
Voerwaer, ick heb een ander ghepeyst.
309
310
Ic valle op mijn achterhielen!
Ten docht niet gheveyst.
310
Ic seynder mijnre maerten bli ende vro;
Si gaet gaerne ter feesten!
Ick soude verschieten int leste.
En wildi dan niet mede gaen?
En laet niet haesten, beste!
314
315
Ten is tot gheenre feesten te loopen,
Nu, om een eynde te knopen,
316
Segt, wildi mede, sonder verlaet?
Neve, ic neme uutstel, dach ende raet
318
Ende mijn ghenachte tot open tijde.
Hoe soude ick verbliden:
320
Wat schoonder woerden men mi biet,
Alst coemt ter noot, so eest al niet.
Ay lazen! hoe ist hier ghevaren!
323
Elckerlijc, neve, God moet u bewaren.
325
Ic en wil niet mede, gheseyt opt plat.
325
Oec heb ie uutstaende te rekenen wat,
326
Daer ben ic noch qualic op versien.
Tfy Elckerlijc, hebdi u verlaten
330
Op u Mage; die hem so vroemlijc vermaten,
330
Laten u bliven in desen dangier
331
Siet, oftmense jaechde van hier.
Ick sie: men spreect wel metten monde,
Buyten der daet, uut geveynsden gronde.
335
Dan seghen si: neve, ghebreect u yet,
Ic ben tuwen besten; tes seker nyet.
Ende des ghelijc seyt tGheselscap, doch
Tes al zoringhe ende bedroch.
338
Die wil, macher hem toe verlaten,
340
Waer mocht ic mi nu henen saten?
340
Hier is verloren langhe ghebleven.
Wat vrienden sullen mi nu troost geven?
Daer coemt mi wat nieus inne:
343
Ic heb aen mijn Goet geleyt grote minne.
344
345
Wilde mij dat helpen tot mijnen orboren,
345
So en had ict noch niet al verloren.
Ic heb op hem noch alle mijn troost.
O Heere, diet al sal doemen int Oost,
348
Wilt U gracie op mi ontsluyten!
Ick legghe hier in muten,
350
Versockelt, vermost, als ghi mi siet,
351
Vertast, vervuylt; ic en kan mi niet
352
Verporren, also ic ben tsamen gesmoert.
353
355
Lichtelic, Goet, ende laet u sien.
355
Wat rade sal u van mi gheschien?
356
Hebdi ter werelt eenich letten,
357
Tes al een ander smette.
358
Ten is niet ter werelt, wilt mi verstaen.
360
Ick bin ontboden, daer ic moet gaen
Een grote pelgrimagie, sonder verdrach.
Oec moet ic, dat is mij tswaerste gelach,
362
Rekeninghe doen voerden oversten Heere,
Om dwelc ic troost aen u begheere.
364
365
Mits dien dat ic van kintschen tijden
365
Hadde in u groot verblijden
Ende dat mijnen troest al aen u stoet,
367
So bid ic u, mijn uutvercoren Goet,
Dat ghi met mi gaet sonder cesseren;
369
370
Want ghi mocht mi licht voer Gode pureren:
370
Want Tgoet kan suveren smetten claer.
371
Neen, Elckerlijc, ic mocht u letten daer.
372
Ic en volghe niemant tot sulcker reisen.
Ende al ghinghe ic mede, wilt peisen,
375
So soudi mijns te wors hebben grotelic;
375
Bi redenen, ic salt u segghen blotelijc:
376
Ic heb zeer u pampier verweert;
377
Want al u sinnen hebdi verteert
378
Aen mi; dat mach u leet zijn.
380
Want u rekeninghe sal onghereet zijn
380
Voer God almachtich, mits minen scouwen.
381
Dat mach mi wel berouwen,
Als ict verantwoerden sal moeten strangelic.
383
Neen, ick bin onbrangelic.
384
385
Aldus en volghe ic u niet een twint.
385
Ay lazen! ick heb u oeck ghemint
386
Mijn leefdaghe tot opten tijt van nu.
387
Dat es een eewige verdomenis voer u:
Mijn minne es contrarye des hemels staten.
389
390
Maer haddi mi gemint bi maten
Ende van mi ghedeylt den armen,
So en dorfstu nu niet karmen,
392
Noch staen bedroeft dat u nu swaer is.
Ay lazen God! ic ken dat waer is.
394
Swijcht, ic en bin mer u gheleent
Van Gode; Hy proeft, claer alst is voer oghen,
397
Hoe ghi sult in weelden poghen.
398
Die menighe blijft bi mi verloren
400
Meer dan behouden, weet dat te voren.
400
Waendi dat ic u sal volghen, Elckerlijc,
Van deser werelt? neen ic, sekerlijc!
Dat waende ic claerlijc, om dat ic u oyt hadde so lief.
403
Daer om tGoet kenne ic der sielen dief.
404
405
Als ghi nu van hier zijt, dat en mach niet lieghen,
Soe wil ic eenen anderen bedrieghen,
Ghelijc ic dede voer uwen tijt.
Och, valsche Goet, vermaledijt!
Hoe hebdi mi in u net bevaen,
Ghi hebt dat al u selven ghedaen;
410
Dat mi lief es te deser tijt.
411
Om dat ghi mi van Gode hebt beroeft?
Hi is sot, die eenich goet gheloeft.
414
415
Dat mach ic, Elckerlijc, wel beclaghen.
Och, wien sal ict dan ghewaghen
416
Mede te gaen in desen groten last?
417
Eerst had ic op mijn Gheselscap ghepast;
418
Die seydt mi schoen toe menichfout,
419
420
Mer achter na sloech hi mi niet hout.
420
Daer vandic dattet al was bedroch.
Doen ghinc ic tot minen Maghen noch,
Die seydent mi toe, claer als ghelas.
423
Ten eynde vandic als ghedwas.
424
425
Doen wert ic dencken op mijn Goet;
425
Daer ic aen leyde minen moet.
426
Dat en gaf mi troest noch raet
Dan dattet Goet in verdoemenis staet.
Dies ic mi selven wel mach bespuwen.
430
Tfy, Elckerlijc, u mach wel gruwen!
Hoe deerlic mach ic u versmaden!
Heere God, wie sal mi nu beraden,
Daer ic noch bi werde verhuecht?
Niemant bat dan mijn Duecht.
434
435
Maer lazen! si is so teer van leden,
Ic meen, si niet connen en sou vander steden.
Och, en sal ic haer nyet toe dorren spreken an?
Wil ic? neen ick; ick sal nochtan.
Tvare alst mach, ic moeter henen,
Ick ligghe hier al verdwenen
440
Te bedde, vercrepelt ende al ontset.
441
Ick en kan gheroeren niet een let.
442
So hebdi mi gevoecht niet uwen misdaden.
443
445
Want icx noot heb, tot mijnder vromen.
445
Elckerlijc, ic heb wel vernomen
Dat ghi ter rekeninghen sijt ghedaecht
Och, dat si u gheclaecht.
Ick come u bidden uuttermaten
450
Dat ghi daer met mi gaet.
Al mocht mi al die werelt baten,
450
Ick en konst niet alleen ghestaen.
451
Ay lazen, sidi so cranck?
Haddi mi volcomelijc ghevoecht,
453
Ic sou u rekeninghe, die nu onreyn is,
455
Ghesuvert hebben, des u siel in weyn is.
455
Siet u ghescrifte ende uwe wercken,
Gods cracht wil mi stercken!
457
Men siet hier een letter niet die reyn es.
Is dit al mijn ghescrifte?
460
Dat moechdi sien aen mijn ghesonde.
Mijn waerde Duecht, uut goeden gronde,
461
Ic bid u, troost mi tot mijnen orboren,
462
Oft ic bin eewelijc verloren.
Want Geselscap, Vrient, Maghe ende Goet
465
Sijn mi af ghegaen; in rechter oetmoet
465
Helpt mi mijn rekeninghe sluyten hier voer den hoochsten Heere.
Elckerlijc, ghi deert mi seere.
Ick sou u helpen, waer icx machtich.
Duecht, soudi mi wel beraden?
470
Hoe wel ic niet en mach vander steden.
470
Noch heb ic een suster, die sal gaen mede;
Kennisse heetse, die u leyden sal
Ende wijsen hoemen u bereyden sal
Te trecken ter rekeninghe, die fel es.
475
Elckerlijc, ick sal u bewaren.
Ick waen, mi nu wel es.
475
Ick ben eens deels ghepayt van desen.
476
Gods lof moeter in gheeert wesen!
Als si u gheleyt heeft sonder letten,
Daer ghi u suveren sult van smetten,
480
Dan sal ic gesont werden ende comen u bij
Ende gaen ter rekeningen als Duecht mit di,
Om te helpen zommeren tot uwer vruecht
482
Danck hebt, uutvercoren Duecht!
Ick bin ghetroost boven maten
Tot Biechten; si es een suver rivier,
So gaen wi tot daer; ic bids u beyden.
Int Huys der Salicheyden;
489
490
Daer sullen wijse vinden, soudic meenen.
Ons Here God wil ons gracie verleenen
Tot haer, die ons vertroosten moet.
492
Elckerlijc, dit is Biechte; valt haer te voet.
Sy es voer Gode lief ende waert.
495
O gloriose bloome diet al verclaert
495
Ende doncker smetten doet vergaen,
Ick knyele voer u, wilt mi dwaen
497
Van mijnen sonden; in u aenscouwen
498
Ick coem met Kennisse te mijnen behouwe,
499
500
Bedroeft van herten ende seer versaecht.
500
Want ic ben vander Doot ghedaecht
Te gaen een pelgrimagie, die groot is;
Oec moet ic rekening doen, die bloot is,
Voor Hem, die doersiet alle gronde.
505
Nu bid ic, Biechte, moeder van ghesonde:
Verclaert mijn brieven, want Duecht seer onghesont is.
Elckerlijc, u lijden mi wel kont is;
Om dat ghi mit Kennisse tot mi sijt comen,
So sal ic u troesten tuwer vromen.
510
Oec sal ic u gheven een juweelken rene,
Dat Penitencie heet alleene.
Daer suldi u lichaem mede termijnen
512
Met abstinencie ende met pijnen.
Hout daer, siet die gheesselen puere:
514
515
Dats Penitencie, strang ende suere.
Peyst dat Ons Here oeck was geslaghen
Met geesselen, dat Hi woude verdraghen,
Recht voer Sijn pelgrimagie stranghe;
Kennisse, hout hem in desen ganghe;
519
520
So sal sijn Duecht werden spoedich.
520
Ende emmer hoept aen Gode oetmoedich;
Want u tijt varinck eynden sal.
522
Bidt Hem ghenade: dit suldi vinden al;
Ende orboert die harde knopen altijt.
524
525
Kennisse, siet dat ghi bi hem sijt,
Als hi tot Penitencien keert.
Nu wil ic mijn penitencie beghinnen,
Want dlicht heeft mi verlicht van binnen,
530
Al sijn dese knopen strenghe ende hardt.
Elckerlijc, hoe suer dat u wert,
Siet dat ghi u penitencie volstaet.
532
Ick, Kennisse, sal u gheven raet,
Dat ghi u rekeninghe sult tonen bloot.
535
O levende Leven! o hemels Broot!
535
O Wech der waerheyt! o godlic Wesen,
536
Die neder quam uut Sijns Vaders schoot
537
In een suver Maecht gheresen,
538
Om dat ghi Elckerlijc wout ghenesen,
540
Die Adam onterfde bi Yeven rade.
540
O Heylighe Triniteyt uut ghelesen,
Wilt mi vergheven mijn mesdade,
Want ic begheer aen U ghenade.
O godlijc Tresoer! o coninclijc Saet!
545
O alder werelt toeverlaet!
Specie der engelen sonder versaden!
546
Spiegel der vruecht daert al aen staet,
547
Wiens licht hemel ende aerde beslaet,
548
Hoort mijn roepen, al yst te spade.
549
550
Mijn bede wel inden troen ontfaet.
Al bin ic sondich, mesdadich ende quaet,
Scrijft mi int boeck des Hemels blade,
Want ic begheer aen U ghenade.
O Maria, moeder des Hemels almachtich!
554
555
Staet mi ter noot bi voordachtich,
555
Dat mi die Viant niet en verlade!
Want nakende is mi die doot crachtich.
Bidt voer mi dijnen Sone voerdachtich.
So dat ic mach gaen inden rechten pade,
560
Daer die wegen niet en sijn onrachtich.
560
Maect mi uwes Kints rijc delachtich,
So dat ic in Sijn Passie bade,
Want ic begheer aen U ghenade.
Kennisse, gheeft mi die gheselen bi vramen,
564
565
Die Penitencie hieten bi namen,
Ic salt beghinnen, God geeft mi gracie.
Elckerlijc, God gheve u spacie!
567
So ghevicx u inden naem Ons Heeren,
Daer ghi ter rekeninghe moet keeren.
570
Inden naem des Vaders ende des Soens, mede
Des Heylige Gheests, inder Drievuldichede,
Beghin ic mijn penitencie te doen.
Neemt, lichaem, voer dat ghi waert so coen
Mij te bringhen inden wech der plaghen!
575
Daer om moetti nu sijn gheslaghen.
Ghi hebbes wel verdient ghewarich.
576
Ay, broeders, doet alle penitencie strange ende vruchtbarich
Tseghen dat ghi u pelgrimage moet gaen.
God danc! ic beghin nu wel te gaen,
580
Want Elckerlijc heeft mi ghenesen;
Dies wil ic eewich bi hem wesen.
Oeck sal ic sijn weldaet clareren,
582
Dies wil ic bi hem gaen te tijde.
583
Elckerlijc, sijt vro ende blijde!
585
U weldaet coemt, nu sijt verhuecht!
Wie maecht sijn, Kennisse?
Gans ende ghesont op die beene.
587
Van blijscappen ic weene.
Nu wil ic meer slaen dan te voren.
589
590
Elckerlijc, pelgrijm uutvercoren,
Ghebenedijt sidi, sone der victorien,
Want u is nakende dlicht der glorien.
Ghi hebt mi ghemaect al ghesont;
Des sal ic u bi bliven teewigher stont.
595
God sal dijnre ontfermen, hebt goet betrouwen.
Welcoem, Duecht, mijn oghen douwen
596
In rechter oetmoedigher blijscap soet.
En slaet niet meer, hebt goeden moet.
God siet u leven inden throone.
600
Doet aen dit cleet tuwen loone;
Het is met uwen tranen bevloeyt.
Dus draechtet vrij onghemoeyt;
602
Oft anders soudijt voor Gode gemissen.
Tcleet van berouwenissen.
605
Het sal Gode alte wel behaghen.
Elckerlijc, wilt dat cleet aendraghen,
606
Want Kennisse hevet u aenghedaen.
Soe wil ic berouwenissee ontfaen,
608
Om dat God dit cleet heeft so weert.
609
610
Nu willen wi gaen onverveert.
Duecht, hebdi ons rekeninghe claer?
611
So en heb ic ghenen vaer.
Op vrienden, en wilt van mi niet sceyden.
Ghi moet noch met u leyden
615
Drie personen van groter macht.
U Scoonheit en mach niet achter bliven.
Noch moetti hebben sonder becliven
618
U Vijf Sinnen als u beradere.
620
Hoe soude icxse ghecrighen.
Si sullent hooren al sonder verdrach.
Mijn vrienden, coemt alle op mijnen dach;
Wijsheyt, Cracht, Scoonheyt ende Vijf Sinnen.
Hier sijn wi alle tot uwer minnen.
624
625
Wat wildi van ons hebben ghedaen?
Dat ghi met Elckerlijc wilt gaen
Sijn pelgrimagie helpen volbringhen;
Want hi gedaecht is ter rekeningen
Voor Gode te comen onghelet.
629
Tsijnre hulpen ende tsijnen rade.
O almoghende God, ghenade.
632
U love ic dat ic dus heb ghebracht
Vroescap, Scoonheyt, Vijf Sinnen ende Gracht
635
Ende mijn Duecht met Kennisse claer.
Nu heb ic gheselscap te wille daer;
636
Ic en geerder niet meer te minen verdoene.
637
Ick blive u bi, stout ende koene,
Al waert te gaen in eenen strijt.
640
Ende ic, al waert die werelt wijt,
Ic en scheyde van u in gheenre noot.
So en sal ic oeck tot in die doot,
Comer af datter af comen mach!
Elckerlijc, wes ic u doe ghewach,
644
645
Gaet voersienich ende al met staden.
645
Wi sullen u alle duecht raden
Ende sullen u helpen wel bestieren.
647
Dit sijn die vrienden die niet en faelgieren.
648
Dat lone hem God, die Hemelsche Vader!
650
Nu hoort, mijn vrienden, alle gader:
Ick wil gaen stellen mijn testament
651
Voor u allen hier in present.
In caritaten ende in rechter oetmoede
Deel ic den armen van mijnen goede
655
Deen helft ende dander helft daer ane
Ghevick daer si schuldich is te gane.
Dit doen ic den Viant nu te schanden,
Om los te gaen uut sinen handen,
Nae mijn leven in desen daghe.
660
Elckerlijc, hoort wat ick ghewaghe:
Gaet totten priesterliken staet
Ende siet dat ghi van hem ontfaet
Tsacrament ende Olijs mede.
663
Dan keert hier weder tot deser stede.
665
Wi sullen alle nae u verbeyden.
665
Jae, Elckerlijc, gaet u bereyden.
Ten is keyser, coninc, hertoghe of grave
Die van Gode hebben alsulcken gave,
Als die minste priester doet alleene.
670
Van alden sacramenten reene
Draecht hi den slotel al doer bereyt
671
Tot des menschen salicheyt,
Die ons God teender medecijne
675
Hier in desen aertschen leven.
Die Heylighe Sacramenten seven:
Doopsel, Vormsel, Priesterscap goet
Ende tSacrament, Gods Vleesch ende Bloet,
Biechte, Huwelic ende tHeylich Olyzel met,
680
Dit zijn die seven onbesmet:
Sacramenten van groter waerden.
Ic wil Gods lichaem minlic aenvaerden
Ende oetmoedelijc totten priester gaen.
Elckerlijc, dat is wel ghedaen:
685
God laet u met salicheden volbringhen!
685
Die priester gaet boven alle dinghen.
Si zijn die ons die Scriftuere leeren
Ende den mensche van sonden keeren.
God heeft hem meer machts ghegheven
690
Dan den ynghelen int eewich leven.
Want elc priester kan maken claer,
691
Met vijf woerden opten outaer
692
Inder missen, des zijt vroet,
Gods lichaem, warachtich Vleesch ende Bloet,
695
Ende handelt den Scepper tusscen zijn handen.
695
Die priester bint ende ontbint alle banden
Inden hemel ende opter aerde.
Och edel priester van groter waerde.
Al custen wi u voetstappen, gi waret waert!
700
Wie van sonden troost begaert,
700
Die en connen vinden gheen toeverlaet
Dan aenden priesterliken staet.
Dit heeft die Heere den priester ghegheven
Ende zijn in Zijn stede hier ghebleven.
705
Dus zijn si boven die enghelen gheset.
Dats waer, diet wel hout onbesmet.
Mer doen Hi hinc met groter smerten
Aent cruce, daer gaf Hij ons uut Zijnder herten
Die seven Sacramenten met seere;
710
Hi en vercoft ons niet, die Heere!
710
Hier om dat Sinte Peter lijdt
711
Dat si alle zijn vermaledijt
712
Die God copen oft vercopen
Ende daer af ghelt nemen met hoopen.
714
715
Si gheven den sondaer quaet exempel;
Haer kinder lopen inden tempel
Ende som sitten si bi wiven
717
In onsuverheyt van liven.
Dese zijn emmers haers sins onvroet.
719
720
Ic hope, of God wil, dat niemant en doet.
720
Daer om laet ons die priesters eeren
Ende volghen altijt haer leeren.
Wi zijn haer scapen ende si ons herden,
723
Daer wi alle in behoet werden.
724
725
Laet dit wesen niet meer vermaen.
725
Elckerlijc coemt, hi heeft voldaen;
Dus laet ons zijn op ons hoede.
Heer God, mi is so wel te moede,
Dat ic van vruechden wene als een kint.
730
Ic hebbe ontfaen mijn Sacramint
Ende dat Olizel mede; danc heb diet riet!
Nu vrienden, sonder te letten yet,
732
Ick danck Gode dat ic u allen vant.
Slaet aen dit roeyken alle u hant
734
735
Ende volghet mi haestelic na desen.
Ick gae vore, daer ic wil wesen.
Ons Heere God, wil mi gheleyden!
Elckerlijc, wi en willen van u niet sceyden,
Voer ghi ghedaen hebt dese vaert.
739
740
Wi blivens u bi onghespaert,
740
Also wi gheloeft onlanghe.
741
Och, dits een pelgrimagie seer strange,
Die Elckerlijc sal moeten gaen.
Elckerlijc, siet hoe wi u bi staen,
745
Sterck, vroem; en hebt gheen vaer.
Ay mi! die leden zijn mi so swaer,
Dat si gaen beven doer den gru.
747
Lieve vrienden, wi en willen niet keeren nu.
Sal ic mijn pelgrimagie betalen,
750
So moet ic hier binnen dalen
In desen put ende werden aerde.
Soe moeten wi werden, clein ende groot.
Ja, hier in versmoren ende bliven doot
754
755
Ter werelt, mer levende wesen altijt
755
Adieu! vaert wel! ic schoer mijn scout; ick gae als de domme.
757
Ic bin al dove, ic en saghe niet omme,
Al mocht mi alder werelt schat baten.
760
Waer op wil ic mi verlaten?
Schoonheyt vliet, oftmense jaechde.
Nochtan te voren, doen ic haer vraechde,
Woude is met mi sterven ende leven.
Elckerlijc, ic wil u oec begheven.
765
U spel en behaecht mi niet te deghe.
765
Cracht, suldi mi oec ontgaen?
Daer mede ghesloten, een voer al.
Lieve Cracht, ontbeyt noch!
Bi Sinte Loy, ick en sal!
768
Waendi dat ic in dien put wil versmoren?
770
Ende suldi mi dan ontgaen?
Al soudi uwen navel uut crijten.
771
Suldi aldus u ghelofte quijten?
772
Ghi soudt mi bi bliven, so ghi seyt.
Ick heb u verre ghenoech gheleyt.
775
Oec sidi oudt ghenoech, ic waen,
U pelgrimagie alleen te gaen.
Mi es leet dat icker heden quam.
Ay, lieve Cracht, ic make u gram.
Tes al verloren; rust u hoeft
779
780
Ende gaet int doncker huys.
Dit en had ic u niet gheloeft.
780
Wie wil hem verlaten op zijn cracht?
Si vliet, als mist doet uuter gracht.
Schoonheit is als wint die vlieghet.
Ay, getrouwe vrienden, dat ghi dus lieget!
784
785
Ghi seydet mi toe schoon ter kore.
785
Elckerlijc, ic wil oeck gaen dore
Ende nemen uutstel van desen.
Waendi dat wi hier in willen wesen?
788
Hoet u van dien, ic wils mi wachten.
789
790
O Vroetschap, Vroetschap!
Tes verloren ghevroescapt, claer.
Lieve Vroeschap, coemt doch soe naer,
Dat ghi hier binnen den gront aensiet.
793
Ick bidts u oetmoedelijc.
Bi Sinte Loy, ick en doe des niet!
795
Mi rouwet dat icker ye quam so bi.
Och, al mist dat God niet en si!
796
Schoonheyt, Cracht ende Vroescap groot,
Het vliet van Elckerlijc, als coemt de doot.
Arm mensche, waer sal ic nu op lenen?
799
800
Elckerlijc, ic wil oec henen
Ende volghen den anderen die u ontwerven.
Och, lieve Vijf Sinnen.
801
Ick en wil daer niet aen winnen.
Dat ghi veel roept, ten mach nyet baten.
Och, suldi mi alle gader laten?
804
805
Neen wi, Elckerlijc, zijt ghestilt.
805
Ghi en sult mi niet meer van voor bekijken.
Lieve Duecht, blijft ghi bi mi?
Ick en sal u nemmermeer beswijken,
808
Om leven, om sterven, of om gheen torment.
810
Hier zijn ghetrouwe vrienden bekent!
810
Alle die mi ontgaen ghemeene,
811
Die mindic meer dan mijn Duecht alleene.
812
Kennisse, suldi mi oec begheven?
Ja ic, Elckerlijc, als ghi eyndet u leven,
815
Mer seker niet eer, om gheen dangier.
815
Ick en scheyde niet van hier,
Voer dat ghi zijt daer ghi behoort.
Mi dunckt, wacharmen! wij moeten voert,
Rekeninghe doen ende ghelden mijn scult,
820
Want mijn tijt is schier vervult.
Neemter exempel aen, diet hoort ende siet.
Ende merct hoet nu al van mi vliet,
822-829
Sonder mijn Duecht wil met mi varen.
823
Alle aertsche dinghen zijn al niet.
825
Duecht, merct hoet nu al van mi vliet!
Schoonheyt, Cracht, Vroescap, dat hem liet,
826
Tgheselscap, die Vrienden ende Magen waren.
Nu merct, hoet nu al van mi vliet!
Sonder mijn Duecht, die wil mit mi varen.
830
Ghenade, Coninc der enghelen scharen,
830-837
Ghenade, Moeder Gods, staet mi bi!
Ic sal mi puer voer Gode verclaren.
832
Ghenade, Coninc der enghelen scharen!
Cort ons die pine, sonder verswaren!
835
Maect ons deynde los ende vri!
835
Ghenade, Coninck der enghelen scharen!
Ghenade, Moeder Gods, staet mi bi!
In Uwen handen, Vader, hoe dat si,
838
Beveel ic U minen gheest in vreden.
Dat wij alle moeten gelden.
Die Duecht sal nu haer selven melden
Voer Hem diet al ordelen sal.
Mi dunct, ic hore der enghelen gheschal
845
Hier boven; den hemel is seker ontdaen,
845
Daer Elckerlijck binnen sal zijn ontfaen.
Coemt, uutvercoren bruyt,
Hier boven ende hoort dat suete gheluyt
Der engelen mits uwe goede virtuyt.
849
850
Die siele neem ick den lichaem uut.
Haer rekeninghe is puer ende reyne.
Nu voer icse in des Hemels pleyne,
Daer wi alle moeten ghemeene
853
In comen groot ende cleene.
AMEN
Die Naeprologhe
855
Neemt in dancke cleyn ende groot,
855
Ende siet hoe Elckerlijc coemt ter doot.
Gheselscap, Vrienden ende Goet
Gaet Elckerlijc af, zijt des vroet.
858
Scoonheyt, Cracht, Vroescap ende Vijf Sinnen,
860
Tes al verganclijc, zijt des te binnen,
860
Sonder die Duecht volcht voer al.
861
Mer als die Duecht is so smal
862
Dat si niet mede en mach oft en kan,
Arm Elckerlijc, hoe vaerdi dan
865
Ter rekeninghen voer Onsen Heere.
Dan gadi van wee, van seere;
866
Want na die Doot eest quaet te verhalen;
867
Daer en baet voerspraec noch tale.
868
Ay Elckerlijc, hoe moechdi wesen
870
Hovaerdich, nidich! Seer uut ghelesen,
870
Merct desen spieghel, hebten voer oghen
Ende wilt u van hovardien poghen
872
Ende oec van allen sonden met.
873
Nu laet ons bidden onghelet,
874
875
Dat dit elck mensche moet vesten,
875
Dat wi voer Gode suver comen ten lesten,
Des gonne ons die Hemelsche Vader!
Bron: A. van Elslander (ed.), Den spyeghel der salicheyt van Elckerlijc . De Nederlandsche Boekhandel, Antwerpen 1985 (achtste druk)
Titel L. esbamente; B. batimente; H. esbatemente
10 L. houaerdie die ghiericheyt; B., H. en P. houerdie ghiericheit
12 L. ghetoghe; B., H. en P. getog(h)en
13 B., en L. der; P. de; zie K.H. De Raaf , blz. 32.14 P. myn wrake; komt niet voor in B., H. en L.
2 al dat is int smenschen persone al wat mens is
3 uut vresen buiten vrees (voor God); zie ook vers 60
onbekent verblind, in zonden verhard
5 si en kennen mi niet voer God dat zij mij niet als God erkennen
9 doer tsmenschen profijt ter wille van het voordeel van de mens
10 ghiericheyt hebzucht
nijt afgunst
11 Machtig onder de zeven hoofdzonden. Deze zijn volgens Jan De Weert,
Nieuwe Doctrinael of Spieghel van Sonden , vers 159 e.v.: ‘hoverde, nijt, ghiericheit, traecheit, luxurie, gulsicheit, gramscap’. Zie ook
J.B. Drewes , in
Jaarboek van De Fonteine , 1968, blz. 97 e.v.
12 voert ghetoghen er op vooruitgegaan
13 Want wegens de zeven hoofdzonden samen
14 Es op ghedaen myn wrake is mijn wraak ontketend (= opengedaan)
des daarom
24 L. en H. als; B. en P. alst
31 L. en H. seluen; B. en P. selue
32 L. branct
18 Want de onschuldige (mens) heeft zich hierover bij mij ten zeerste beklaagd
20 Toch zijn zij niet zeker van de dag van morgen
23 Al dat op wast alles wat opgroeit
25 Rekening van ‘Elckerlijc’ (= iedereen) ontvangen (over zijn daden)
26 dus in een dergelijke toestand
27 leven levenswijze
tempeesten stormen (van de hartstochten)
32 Het verzwakt, het verdwijnt, het wordt koud
33 Waar ik zo liefderijk de dood voor gestorven ben
34 sonder bedwanc oft noot vrijwillig en ongedwongen
36 ghebrukich souden wesen zouden genieten
37 Waarvoor ik ze met nadruk had voorbestemd
45 L. elcktrlijc
46 L. enspaert
39 Dat ik ze bemind had tot zulk een prijs
40 Over hoe menig goed heb ik hun de vrije beschikking gegeven
42 Dat hem recht toe hoort dat hun rechtmatig toekomt
door dwaas
44 Dat het recht zijn loop moet hebben
52 Dat hij op een bedevaart moet gaan
53 Die niemand ter wereld kan nalaten
55 Sonder vertrec zonder uitstel
57 regneren mijn gezag laten gelden
58 rasschelijc snel
sonder cesseren zonder dralen
60 L. en H. vreeslic(k); P. vreeselijck; zie H. Logeman , Elckerlyc-Everyman ..., blz. 38.62 Dit vers ontbreekt in B., H. en L.
63 Spoedig zal ik daar tot hem gaan
65 Hoe weinig verwacht hij mijn komst
68 tot swaren last met zware last
70 waer sidi op weghe waar gaat ge heen
71 Dus moey zo mooi (gekleed)
72 Waerbi vraechdijs waarom vraagt gij dat
weten horen, vernemen
83 L. bedien; B., H. en P. bedieden
onersietste
79 voer oghen legghen duidelijk maken, verklaren
84 Al ghevet u vreemt al lijkt het u zonderling
91 des seker sijt wees hier zeker van
94 H. en L. Van dien als nv het moet wesen /
Ende oec het moet nv gheschien;
Van dien als nu het moet wesen; P. Van dien nu het wesen moet; zie: J. Van Mierlo , blz. 5098 B., H. en L. Ick ben die doot die niemant en spaert / M(a)er elkerlic sal bi / Gods beuele rekeninge doen (H. en L. doen rekening(h)e my )Ick ben die doot / Daer elckerlyck sal by / Godts beuele rekeninghe doen my .102 L. wi105 B., H. en P. mi een; komt niet voor in L.
97 voer Gode bloot alleen voor God
101 Als ik het allerminst verwachtte
105 En stel mij hiervan vrij (zie ook vers 82)
107 aensie neem in aanmerking
109 L. ghedien; B., H. en P. g(h)ebieden
110 B., H., L. en P. verle(e)den; zie K.H. De Raaf , blz. 36.116 B., H., L. en P. pampier; zie K.H. De Raaf , blz. 36.125 L. bid en u ontbr.; B. en H. bid ic v; P. biddick v .
112 Nu voert iedereen met mij de (doden)dans uit; nu is iedereen aan mij onderworpen
114 katijf ongelukkige, rampzalige
115 Nu zie ik voor mijzelf geen middel om er aan te ontkomen
116 staet lijst, inventaris
117 verwerret in slechte staat, gehavend
beslet verward
118 Ik zie geen middel om het in orde te brengen
121 exponeren uitleggen, verklaren
123 Als nu nu
wrake vergelding
125 doer Gods ontfermen om wille van Gods barmhartigheid
128 H. en L. bekennen; P. bekinnen
129 dese vaert moet aengaen deze tocht moet ondernemen
132 Almoghende Gods ghewelt Macht van de Almogende God
135 leyden meenemen
had ict te doene kon ik het klaarspelen
142 ghegheven gegeven in volle eigendom; het is slechts ‘gheleent’: zie nl. vers 304; vers 396-7.
146 H. en L. sinnen; P. binnen
152 H. en L. consenteren in desen; P. consenterende wesen
145 daer ghi hebt vijf sinnen terwijl ge toch vijf zinnen (= verstand) hebt
150 verdraghet mi geef mij uitstel
151 Dat ik me hierover kan beraden
152 consenterende wesen toestaan
154 Ik daag iedereen onmiddellijk uit tot een tweegevecht
155 Sonder voer raet zonder voorafgaande waarschuwing
156 in desen dach nog vandaag
158 Zie dat gij er in ernst toe overgaat
161 wat dede ic ye gheboren waarom werd ik ooit geboren
175 L. de se
177 B., H., L. en P. trecken : zie K.H. De Raaf , blz. 38.181 L. betron
164 Waartegen ik zo slecht bestand ben
173 tes nae noene het is (al) na de middag
176 oft ic mijn Gheselscap sprake als ik eens met mijn Gezelschap sprak
177 leyde hem te voren stelde hem voor
181 Daarom verwacht ik alle heil van hem
186 Wat ziet ge er bedrukt uit. Zeg het mij
187 yet sonderlings iets bijzonders
189 L. mijnen moet; H. minen moet; B. uwen moet; P. uwen noot
192 L. Gghi
gheselcap
Wat; zie K. De Raaf , blz. 39.wrekev
197 L. ick wiste te voren; H. en P. ict wiste te voren claer
188 hoe sidi dus ontset waarom zijt gij zo ontsteld
191 Omwille van de goede vriendschap en de trouw die wij elkander hebben gezworen
193 al geheel en al, helemaal
194 Iemand zou wel droefheid uit u kunnen snijden, (zó vol zijt gij er van)
195 ic helpt u wreken ik zou het u helpen wreken
198 Ghenen danck een haer helemaal geen dank
204 L. meyne; H. meine; P. meent; zie K.H. De Raaf , blz. 40.205 H., L. en P. Ghi segt wel bouen screue - Ic en vant ...; zie J.W. Muller , blz. 320.207 H., L. en P. verhuecht; zie J. Van Mierlo , blz. 58.
204 Way wel; zie ook vers 308
ic meynet ik meen het
206 So en suldi oeck nemmermeer dat zult gij ook nooit (anders bevinden)
211 dancken vergelden
als ic best kan naar mijn beste vermogen
212 H. en L. aen; P. an
224 Dit vers is eveneens onvolledig in B., H. en P.
213 Die het niet door zijn daden liet blijken
217 al sonder veysen in alle oprechtheid; in ernst
219 hardt ende stranghe zwaar en pijnlijk
220 bi bedwange gedwongen, tegen wil en dank
222 dat ghi zijt bedachtich dat ge geneigd zijt
225 De belofte blijft voor mij geldig
227 Om beden wille om wille van een verzoek
228 gheruchte last
verscieten hevig schrikken
232 B., H. en L. tot inder hellen doot; P. tot in myn doot; zie J.W. Muller , blz. 322.235 B., H. en L. plats; P. plat
240 L. crachte; B., H. en P. cracht
233 had ict begaert indien ik het verlangd had
235 uut ghesteken uitgesloten
plat metten ronsten oprecht gesproken
242 Om wille van geen enkel levend schepsel
243 mocht icx voerbi indien ik het zou kunnen laten
257 B., H., L. en P. Die wi deen den anderen beloeft hebben / Ouer menich iaer; zie J.W. Muller , blz. 323.
244 Dat kenne ick vry dat wil ik gaarne erkennen
249 Was het er maar om te doen voor vermaak uit te gaan
253 Ic hulpen ontslippen ... ik zou hem helpen tot op de broek uitschudden, of doorklieven tot in de broek; zie
P. Maximilianus in
De Nieuwe Taalgids , 57 (1964), blz. 165 e.v.
cloven ontween in twee klieven
254 een sober bescheen een flauw antwoord
257 over menich jaer vele jaren geleden
259 daer mede gesloten daarmee uit
260 L. Nock
282 L. nient; B. niet; H. nyet; dit vers komt niet voor in P.
260 en hadt u niet verdroten indien het u niet onaangenaam zou zijn
261 maect mi moet spreek mij moed in
275 Een ander neme hier een voorbeeld aan
290 H. en L. Wat; B. Want; komt niet voor in P.
285 Tuwen ghebode tot uw dienst, te uwer beschikking
286 hebdi ons te doene hebt gij ons nodig
287 sonder verlaet zonder uitstel, dadelijk
288 Wij zorgen voor u, wat gij ook moogt ondernemen
291 Indien men de plichten die de verwantschap met zich meebrengt, zoals het behoort, beoefent
298 diet al openbaer is Wie alles bekend is
311 B., H. en L. vry; P. vro
313 B. int laste; H. en L. int laetste; P. int leste
300 om cort sermoen om kort te gaan
307 Aldus zal mijn droefheid verminderen
308 Way! schillet niet meer Wel, hapert er anders niets meer (dan dat)
309 ick heb een ander ghepeyst ik heb iets anders gedacht
310 Ic valle op mijn achterhielen ik val achterover (van verbazing) zie ook
J.W. Muller , in
T.N.T.L. , 33 (1914), blz. 285 e.v. en
A. Hegmans , in
V.M.A. , 1937, blz. 423 e.v.
Ten docht niet gheveyst veinzen zou hier niet passen; (ik zeg het dus brutaal); zie vers 325.
314 B., H. en L. best; P. beste
315 B., H. en L. te gaen; P. te loopen
325 B., H. en L. opt platte g (h )eseyt; P. geseyt opt plat
314 En laet niet haesten niet zo haastig
316 sollen (bal)spel, vermaak
Nu, om een eynde te knopen nu, om er een einde aan te maken
318 ic neme uutstel, dach ende raet - Ende mijn ghenachte tot open tijde de uitdrukking betekent: allerlei juridische middelen gebruiken om een zaak te kunnen uitstellen
320 Wi willen ons verblasen wij willen eerst wat uitblazen; zie echter ook
J.J. Mak ,
Rhetoricaal Glossarium (Assen 1959), i.v. (verder afgekort
Rh. Gloss. )
323 Helaas, hoe staan de zaken nu
325 opt plat ronduit
(Rh. Gloss.)
331 L. daghen; B. en H. doghen; P. dangier
348 P. jnt oost; komt niet voor in B., H en L.
326 Ook heb ik nog enkele zaken te regelen
328 Dat mach wel zijn het moet wel zo zijn
330 die hem so vroemlijc vermaten zij die met zoveel nadruk plechtig verzekerden
331 dangier druk, ellende
(Rh. Gloss.)
340 Waarheen zou ik mij nu kunnen begeven
343 Daar valt mij iets nieuws in
344 Ik heb mijn Goed grote liefde toegedragen
345 tot mijnen orboren tot mijn voordeel
348 int Oost in het Oosten; zie
J.J. Mak , in
T.N.T.L ., 67 (1949), blz. 38.
365 B. in kintschen tiden; H. en L. in kintschen tijden; P. van myn kintsche daghen
350 Ick legghe hier in muten ik lig hier opgesloten
351 versockelt verwaarloosd
vermost beschimmeld
353 verporren verroeren
tsamen gesmoert samengepropt
358 beteren in orde brengen
Tes al een ander smette het is helemaal iets anders waar ik last mee heb
362 dat is mij tswaerste gelach dat is voor mij het ergste
365 van kintschen tijden van mijn kinderjaren af
378 L. Wan
384 B. oubrankelijc; H. en L. onbranlijc; P. onbrandelyck: zie J. Van Mierlo , blz. 72 e.v. die ook voorstelt te lezen onrangelijc of onwranghelic .
367 dat mijnen troest al aen u stoet dat ik mijn vertrouwen helemaal op u had gesteld
369 sonder cesseren zonder talmen, onverwijld
(Rh. Gloss.)
371 claer helemaal
of zonder twijfel
372 ic mocht u letten daer ik zou u daar kunnen hinderen
375 Zoudt gij er om mijnentwille nog slechter aan toe zijn
376 blotelijc openlijk, ronduit
(Rh. Gloss.)
377 pampier staat, rekening
verweert verward
378 Want al u sinnen hebdi verteert - Aen mi Want heel uw hart hebt gij aan mij geschonken
380 onghereet niet in orde, in slechte staat
381 mits minen scouwen door mijn schuld
383 strangelic met gestrengheid
384 onbrangelic niet te bewegen; zie
Rh. Gloss. i.v.
onbranlijc
385 Daarom volg ik u volstrekt niet
390 P. gemint; komt niet voor in B., H. en L.392 L. en H. kermen; B. en P. karmen
397 B. Van gode proeft claer; H. en L. Van gode claer; P. Van godt hy proeft
387 Mijn leefdaghe Mijn leven lang
389 des hemels staten de hemel
392 Dan zoudt gij nu niet moeten jammeren
395 Denkt gij dat ik uw blijvend bezit ben; zie vers 142
397 Hy proeft Hij stelt u op de proef
398 in weelden poghen zich in de weelde (goed) gedragen
400 weet dat te voren wees daarvan overtuigd
416 L. claghen; B., H. en P. g(h)ewaghen
411 te deser tijt op dit ogenblik
414 die eenich goet gheloeft die in enig bezit zijn vertrouwen stelt
416 ghewaghen er over spreken, vertellen
437 B., H., L en P. spreken; zie K.H. De Raaf , blz. 51.438 H., L. en P. nochtans; B. nochtan
419 Deze deed mij herhaaldelijk mooie beloften
420 Maar daarna was hij mij niet trouw
(Rh. Gloss.)
424 als ghedwas alles dwaasheid
425 Doen wert ic dencken toen begon ik te denken
426 Waarop ik mijn hart had gezet
441 vercrepelt ende al ontset gebrekkig en verworpen
443 gevoecht gemaakt, of: mishandeld
(Rh. Gloss.)
445 tot mijnder vromen tot mijn voordeel
451 Ick en konst Ik zou niet kunnen
453 Hadt gij al uw zorgen aan mij besteed
455 in weyn is bedroefd is
459 B., H. en L. meens; P meyns
472 L. heeftse
461 uut goeden gronde in uw goedheid; zie
J. Van Mierlo , in
V.M.A. , 1956, blz. 103
462 tot mijnen orboren tot mijn voordeel
465 Sijn mi af ghegaen Hebben mij in de steek gelaten
in rechter oetmoet in oprechte goedertierenheid; zie
J. Van Mierlo , in
V.M.A. , 1956, blz. 104
470 Hoewel ik hier niet vandaan kan
473 B., H en L. beraden: P. bereyen
476 L. en H. een deels; B. eens deels; P.eensdeels
478 L. gheseyt
483 L. Gheselscap; B.H. en P. Elckerlijc(k)
475 bewaren voor u zorgen, u beschermen
476 Ik ben hierdoor enigszins getroost
482 zommeren optellen, de som maken
487 Uut reyner bestier met zuiver inzicht
489 L. Wter
salicheden
500 L. versacht; B., H. en P. versaecht
502 L. es; B. en H. is; P. sy
506 L. brienen L. ducht
489 Int Huys der Salicheyden in de Kerk
495 verclaert (met goddelijk licht) bestraalt
498 in u aenscouwen voor uw aangezicht
499 te mijnen behouwe tot mijn redding
519 in desen ganghe op deze weg
520 werden spoedich welvarend worden
(Rh. Gloss.)
544 B., H., L. en P. sc(h)at; zie K.H. De Raaf , blz. 56548 L. bestaet; B. doerslaet; H. beslaet; P. doorgaet; zie J. Van Mierlo , in: V.M.A. , 1956, blz. 95550 B., H. en L. wilt inden troen ontfaen; P. toch jnden throon ontfaet: zie K.H. De Raaf , blz. 57552 L. en H. blader; B. en P. blade
532 volstaet volledig volbrengt
535 Refrein van 3 strofen op de stok:
‘Want ic begheer aen U ghenade’
536 O
Wech der waerheyt zie: Johannes, XIV, 6
537 uut sijns Vaders schoot zie: Johannes, I, 18; VI, 33
540 bi Yeven rade door toedoen van Eva
546 Spijs van de engelen waarvan wij ons niet kunnen verzadigen
547 daert al aen staet waarvan alles afhangt
548 beslaet bedekt, overdekt
554 L. almactich
560 H., L. en P. onrastich; B. onrachtich
570 L. Gheselscap
571 L. gheest; B., H. en P. geests
573 H., L. en P. sc(h)oon; B. scoen; K.H. De Raaf , blz. 58
554 moeder des Hemels almachtich Moeder van God almachtig
555 voordachtich bedachtzaam, voorzichtig
564 bi vramen tot mijn voordeel
576 ghewarich inderdaad, waarlijk
577 B., H. en L. Ay broeders waer soe mochti /
Doer penitencie waen;
Ay broeders doet alle penitentie strange ende vruchtbarich
578 B., H. en L. penitencie; P. pelgrimaige
Die elckerlijc moet nemen aen
582 weldaet deugd (de goede werken)
clareren klaar maken; een bovennatuurlijke verdienste verlenen aan
583 te tijde nu, op dit ogenblik
586 wie maecht sijn wie kan het wezen
587 gans ende ghesont geheel genezen, hersteld
589 slaen slaan, nl. met de geselroede
602 L. onghemoet; B., H. en P. ong(h)emoeyt
606 L. aendragken; B. en H. aendrag(h)en; P. aen v draghen
602 onghemoeyt onvermoeid, volhardend; zie
J. Van Mierlo , in
V.M.A. , 1956, blz. 105
619 B., H. en L. beraders; P. beradere
608 berouwenisse ontfaen berouw aanvaarden
609 Omdat God dit kledingstuk zo hoogschat
618 sonder becliven zonder mankeren; zie echter ook
Rh. Gloss. i.v. becliven
620 H. en L. alle gader; B. algader; P. allegadere
628 B. Want hi gedaecht is ter rekeningen; P. om dat hij gedaecht is ter rekeninghen; dit vers komt niet voor in H. en L.
624 tot uwer minnen tot uw dienst
636 te wille naar mijn zin
637 Ik verlang niets meer voor mij
645 voersienich bedachtzaam, voorzichtig
met staden rustig
647 bestieren leiding geven
648 faelgieren in gebreke blijven
651 stellen opmaken. Zie over het testament van ‘Elckerlijc’: D. Th.
Enklaar , in
Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis , 17 (1941), blz. 352.
653 L. oetmoet; B., H. en P. oetmoede
655 B., H. en L. daer na(e); P. voortane; zie J.W. Muller , blz. 399.656 B., H. en L. gaen; P. gane
659 L. in daghe; B., H. en P. in desen daghe
668 L. graue
665 Wij zullen allen op u wachten
678 B., H. en L. god; P. godts
679 Biechte: komt niet voor in B., H., L. en P.; zie J.W. Muller , blz. 339.684 L. Elckerlijck
685 God late het u tot uw zaligheid volbrengen
692 vijf woerden Hoc Est Enim Corpus Meum: de woorden die de priester uitspreekt bij de Consecratie, zie: Mattheus, XXVI, 26; Lucas XXII, 19
695 handelt hanteert, neemt in handen
700 troost bemoediging
begaert verlangt
710 vercoft verkocht het (= de sacramenten)
712 Zie: Lucas, Handelingen, VIII, 20
717 som... si sommigen onder hen
719 Dezen zijn van hun zinnen beroofd
725 Laten wij hier niet verder over spreken
730 B., H., L. en P. sacrament; zie K.H. De Raaf , blz. 65741 B., H. en L. oec lang(h)e; P. ouerlanghe; zie J.W. Muller , blz. 341745 L. Streck
732 sonder te letten yet zonder uitstel
734 roeyken kruis of pelgrimsstaf, zie:
P. Maximilianus in
T.T.L., 14 (1926), blz. 1; in
T.T.L., 15 (1927), blz. 215; Zr.
H. Van de Wijnpersse , in
N.Tg., 20 (1926), blz. 258;
J.W. Muller , blz. 340;
J. Van Mierlo ,
De Prioriteit ..., blz. 73; blz. 105 en
L. Peeters , in
T.N.T.L., 76 (1959), blz. 228
740 onghespaert aanhoudend
747 B., H. en L. bouen; P. beuen; L. voer; B. en H. doer; P. door; zie J. Van Mierlo in V.M.A., 1956, blz. 96.751 L. werde naerde
757 P. ick gae als de domme; komt niet voor in B., H. en L.
747 doer den gru uit schrik
755 Ter werelt hier op aarde
757 ic schoer mijn scout ik acht mij niet meer door mijn belofte gebonden
759 B., H. en L. Al mocht mi baten (al)der werelt sc(h)at; P. Al mocht my alle de weerelt baten; zie K.H. De Raaf , blz. 66770 B. en L. En; H. Ende; P. Ay; zie J.W. Muller , blz. 343
765 De toestand waarin gij u bevindt bevalt mij helemaal niet
768 ontbeyt wacht
Sinte Loy Sint Elooi (Eligius)
773 L. blinen
782 B., H. en L. alst; P. als
771 Al zoudt gij u een breuk schreien
772 u ghelofte quijten uw belofte vervullen
779 rust u hoeft leg uw hoofd neer
780 Dit en had ic u niet gheloeft dat had ik van u niet verwacht
784 dat ghi dus lieget dat gij zo bedrieglijk zijt
785 schoon ter kore zeer schoon
785/6 L. Vroetschap
790 Titel L. Vroeschap
Ic(k) en wil niet mede; zie J. Van Mierlo , blz. 90.792 B., H. en L. na(e); P. naer
794 Titel L. Vroeschap
799 B., H., L. en P. leuen; zie K.H. De Raaf , blz. 69.
789 Denk daar niet aan, ik zal er mij wel voor wachten
796 al mist dat God niet en si alles blijft in gebreke wat God niet is
805 B., H. en L. g(h)estelt; P. gestilt
801 ontwerven ontvallen, ontgaan, zich van u afkeren; zie echter ook
Rh. Gloss .
804 laten achterlaten (in de steek laten)
808 beswijken in de steek laten, aan uw lot overlaten, verlaten
812 H. en L. alleen; B. en P. alle(e)ne
821 L. neemt; B. en H. neemter; P. neempt hier; zie J. Van Mierlo , in V.M.A., 1956, blz. 96.
810 Hier leert ge trouwe vrienden kennen
812 alleene in het bijzonder
815 om gheen dangier daar is geen gevaar voor
826 liet verliet, in de steek liet
832 Ik zal mij zuiver voor God vertonen
835 los ende vri vrij van kwellingen en rustig
856 L. doot; B. en H. ter doot; P. ter noot
865 L. van; B. en H. voer; P. voor; zie J. Van Mierlo , in V.M.A., 1956, blz. 96.
858 Gaet Elckerlijc af laat ‘Elckerlijc’ in de steek
860 zijt des te binnen weet dit goed
861 Sonder enkel
voer al boven al
870 Seer uut ghelesen zeer geachte toeschouwers
872 poghen verwijderd houden
875 Dat ieder mens dit in zijn hart moge prenten.
vorige
