|
|
|
| |
| | | | | |
| | | |
Zevende hoofdstuk
De tekst met glossarium en noten
Proloog
1
Alle die willen wesen vroet ++
Hoe elc meinsce leuen moet
Besie wel wat ic hier scriue,
5
Want ic ne doere toe no af
Anders dant aristotiles gaf, +
Ende zendet met groter eeren +
Alexanders, zinen heere. +
Hier zo muechdi vroetscip leren, +
10
Eist dat ghire v toe wilt keren, +
Ende daer omme doen onderzouc,
Als ons orcont desen bouc
| | | |
Nu biddic gode meer no min,
15
Ende zire moeder vut vercoren,
Ende alle gods heligen te voren, +
Datsi mi minen zin verlichten,
Also dat ic moete gedichten +
Dat gods eere moete zijn. +
20
Eer desen bouc nemet fijn, +
Suldi uele vroetscap horen, +
Die aristotiles brinct te uoren,
Die de vroetste was, zonder blijf. +
Die oit van moed er ontfinc lijf. +
25
Hier willic te deser stede
Beghinnen van smeinscen lede.
| |
Eerste deel
Aristotiles doet uerstaen, +
Die vroet clerc was zonder waen,
30
Gemaect zijn ende gezet mede, +
Na dordonnancie groot en de clene +
Bedi heetmen in griexer tale +
Die minder werelt al gemene. +
35
Dese maecte, nader scrifture, +
| | | |
Vp den vruidach, uand er aerde. +
Bedi spreict van groter waerde +
40
Dat als die meinsce geboren es,
Gaet hi vp handen ende vp uoete,
Dan comt de iuecht met goed er moete, +
Diene up ende neder recht. +
Als het comt ter ouden echt, +
45
So cromt hi ter aerden waert;
Daer orcont hi ende openbaert
Datti van aerden es genomen,
Ende hi weder daer toe moet comen.
I
Dat hooft, spreict aristotiles,
50
Vanden mensce dat gemaect es,
Dat hersenbeckin van h arden beene; +
Daer gaen in uele naden cleene,
Ende meest int hooft vanden man.
Maer vanden wiue, merct hier an,
55
Gaet waer I naet, na zijn orconden, +
Ooc heiftmen somwile vonden +
Hersenbeckin sonder naet;
Dat betekende, nu uerstaet,
Die maniere van langen liue. +
60
Na doude van manne en de van wiue, +
| | | |
Dicke ende hart des, gelooft, +
Dat hersenbeckin vp thooft.
Die kinderen van cleenre oude
Hebbe bouen open de moude +
65
Eer si rechte spreken beghinnen.
Thersenbeckin heuet binnen
Drie camerkine, als wijt horen: +
Ene bachten ende ene voren, +
Ende inde middenwaerden ene.
70
Die voorste heift de macht allene +
Die zoe mach int gepeins uisiere n+
Die middelste heift de cracht, +
Datsoe de v erstannesse wacht; +
75
Die derde die bachten staet,
Es die gedinkenesse ontfaet. +
Dus eist dattie vorste ontfaet, +
Die middelste besteet den raet, +
80
Als een heift zulc ongeual, +
Datti int vorhooft wert dorwont,
Hi verlieset in corter stont
| | | |
Van gepeinse dat uisieren; +
Wart hij in eniger manieren
85
Dur slegen bachten, hi v erliest dan +
Datti onthouden niene can.
Die hooft zwere machmen dus genese n; +
Eist vander zonnen, houti an desen:
Met rosen watre zoutstuut dwae n+
90
Ende saluent met polioene zaen, +
Ende ganc inde scade zitten +
Daert een deel wait, buuter hitten,
Ende coele dijn hooft met stale; +
Sweert van coude, merct wale, +
95
Dwaet met warmen watre lange,
Ende salvent met galange, +
Ende met dielte en de met galigaen, +
Ende suwer lange, dus salt v ergaen. +
Sweret bi naturen of van pinen, +
100
Eit dickenter, het zal v erdwinen, +
Met waermen watre zoutuut dwae n, +
Elx daechs ene musscate ontfaen, +
Garoffels nagel t er nesen hout, +
Ende slaept genouch, dats dijn behout.
| | | |
105
Comt van roke vander mage, +
Nem laxatijk, dats gene zage; +
Comt van winde, hier na gome, +
Neimt vrucht vanden genieuer bome,
110
Dits di best in alre wijs. +
Die hersin die int beckin leget,
Datsoe es van couden aerde, +
Gemaect van watre ende van aerden.
Datsoe gedeelt es in tween,
Ten luchteren enten rechter waert,
Ende datter ene line tussen v aert. +
Die hersine, die thooft heift inne,
120
Es gemaect van smeinsce beghinne; +
Die hersene heuet bloets min
Dan ienich let dattie mensce heift in,
Want mer geen bloet ne toghe; +
Hier bi es zoe een deel droghe, +
125
Ende zonder adren ne ghene. +
Die meinsce heeft mee h ersene allene +
Van zire grote, dan iet dat leift; +
| | | |
Ooc leist men dattie man heift +
Meer hersenen dandie vrauwe.
130
Plunius scriuet, die getrauwe, +
Dat in alle hersenen zijn +
Dattie hersene begaen leget +
135
In II liesen; die biden bene
De starct es, ende mach allene
Gedogen datsoe es gewont;
Dan mach dander in gere stont. +
Plinius seit: wat diere so leuet +
140
Ende ni gene hersene heuet,
Dat het no weder nacht no dach
Altoos niet gerusten mach. +
II
Thaer es comen, seit nature, +
Van grouuer, warmer humure;
145
Thaer wast, alst bescreuen staet, +
Als hitte bouen nature gaet. +
Breken van spisen doet thaer ualle n, +
Ende uele humueren met allen, +
Alst anden lasersten gesciet, +
150
Ende als men an de manne ziet;
| | | |
Den wiue n vallet in gene n doene, +
Entie geboren zijn spadoene, +
Noch ooc niement, vor dien dach
Datti wiues plegen mach; +
155
Dat doet der naturen coude, +
Die thaer houdet met gewoude. +
Dat in couden lande leget +
Beede meinscen ende dieren
160
Hebben haer van heeter maniere n, +
Ende dat stide, hart ende wit, +
Ende daer de landen zijn v erhit +
Kersp en de bruun vintmense d aer. +
Wat so leuet, ende uele heift haer,
165
Ende elc uogel van plume n groot, +
Es luxurieus vp zijn genoot. +
Niet dat leuet heift vp thooft
So uele haers, dies gelooft,
Als die meinsce, des heift noot +
170
Om der hersenen nattheit groot, +
Datse dat haer met gewoude +
| | | |
Bedecken van hitten en de van coude. +
Beneden der hersene, merct wale, +
Sone wordt negheen man cale.
175
Plinius scriuet, ouer waer, +
An oude lieden als zi zijn doot;
Ende dit es een wonder groot.
III
Plinius scriuet ende bediet,
180
Dattie slaep nes anders niet
Dan in hem zeluen rusten van zinne. +
Kinder, zeget hi, van beghinne
Ne dromen in gheenre maniere,
Eer zij out zijn III iaer of IIII.
Dan men lieden in zulk er stont +
Vonden heift diene droomde niet; +
En de ooc vint men zomich diet +
Dat niene droomt, zine w aren out; +
190
Ende daer na comt met gewout +
Iof de doot iof ziecheit vele:
Dit zijn der naturen spele. +
IV
Vanden ogen heift plinius
In zinen bouc bescreuen dus,
| | | |
Want bider claerheit die van hare geet
Tusscen der doot ende tleuen.
200
Aristotiles heuet bescreuen +
Dat, bi naturen, des siens gewout +
Bedi de ziene, weit vorwaer, +
205
Ende cout ende nat es bi naturen;
Ende geen let, na der scrifturen,
Nes bi naturen cout ende nat
Dan die hersene, ende dat
Die ziene es voren int hooft,
210
Subtijl zere, dies gelooft; +
Aldat leuet es sculdich des +
Te besiene dat uor hem es.
Ene zenewe vanden ogen gaet
Toter eersenen, dat verstaet,
215
Entie es hol en de ne geene el: +
D aer vp leget hi, weetmen wel. +
Niet dat leuet van zire grote
Ne heuet dogen so na genote, +
| | | |
So na staende als de mensce doet: +
220
Als men dogen beede ondoet,
Hare beeder ziene gaet ene v aert; +
Die ziene heuet zulken aert, ++
Na des ghoens quade humuere +
Die hi heuet in zire nature,
225
Onzuuert hi daer hi vp ziet,
Als men an wiue te merken pliet +
Die de menstrua gedoget: +
Als men haer den spegel toget
Siet soere vp nerenstelike, +
230
Soe ontreintene inder gelike
Als offer ene rootheit in ware.
Groot twifel neimt de ziene dare +
Als men mach merken an hare allen
Die vanden groten euele uallen: +
235
Ondaenre ogen ne ziensi niet. +
Van tituse horic bediet, +
Die keiser die ihrsalem brac +
Enten ioden dede ongemac, +
Des nachts, als hi de ogen ondede,
240
Sach hi zo clare, des wonderlichede,
Als oft hadde gewesen dach.
M aer cortelike, daer hi lach, +
| | | |
Diet hem benam d aer ter stede. +
245
Sulc ziet verre, zulc onuerre,
M aer die zonne maket erre +
Alle de ogen, zonder waen.
An dogen mach men verstaen
Goedertierheit, ontfarmichede,
250
Hate, minne ende zeerichede. +
Van VII vellen, seit constantijn, ++
Dattie ogen gemaect zijn.
In die middewaerden staet
Die ziene diese alduere gaet; +
Ende zo subtijl, dats waer, +
Al es zoe vtermaeten clene,
Dat an hem zeluen al gemene +
D aerin bestiet; dies zidi vroet. +
260
Al cout dinc es den ogen goet.
V
Doghenleden, spreict aristotiles,
Ja datsi gemaect zijn dor des +
Datsi dogen van wat so leuet
Decken, als men noot heuet +
265
Ende rusten willen de creature,
| | | |
Ende omme dat, dat inder ure +
Van buten niene valle in dogen,
Want zij lettel muegen gedogen;
Dus zijnt tune die ogenleden +
270
Ende maken den ogen vreden. +
VI
Ant hooft des meinscen, binnen crum;
Dies herde vroede meesters sum +
275
Porte zijn vanden gedochte.
Tende daer of, als ict bezochte, +
Heuet eenrande sochthede +
Daer dat luud an comt mede; +
Van dane vaert ter hersene waert,
280
En de gheen vutganc no wed er v aert +
Ne gaet vanden ersenen ten horen.
Twee aderen, alst wijt horen, +
Gaen vter horen ter hersene waert;
285
Dat instrument van beeden oren.
| | | |
Ende wat dat leuet, als wijt horen,
Ende oren heuet, zond er de man, +
Dat machse porren, merct hier an. +
Aldus eist int achterste deel
290
Vanden houede, al geheel,
Vanden horne dat instrument,
Ende niet sonder bekent, +
Want bachten int hooft nes vleesch geen
Noch h ersene, maer al in een +
295
So es het vul luchten daer; +
Ende men seget, ouer waer,
Dat vanden horne dat instrument +
Vander lucht ons es gezent,
Ende dat rieken ende dat horen
300
Hebben haren wech vercoren
Metter gemeenre lucht van buuten,
Dien de nature doet ontsluten +
Subtile adren, zonder waen,
Die vander hersene ter herten gaen.
VII
Van riekene, dits bekent,
Ende als ons aristotiles zeget,
Dats die wech die ooc pleget
Die adem te lidene duere; +
| | | |
310
Niesensnuute n heft nature +
D aertoe gemaect datsi d uer liden, +
Alst geuallet tenigen tiden
Dattie hersene wint ontfaet
Daer die materie neder of slaet.
315
Trieken es metter lucht gemanc +
Alsic eerst sprac, eer iet lanc.
VIII
Baerd, onder de meinscelichede, +
Welc I wijf zij of een man,
320
End comt alsic verstanden can
Van eenre ouer uloiechede. +
Man met groten baerde mede
Dies lettel heuet, es cout, godweet.
325
Sulke vrauwe heift bouenbaert, +
Dats tekin ter hitten waert.
Spadoene hebben der barden niet;
Gheuallet ooc dats gesciet
330
Sijn baert zoude vallen dan,
Ende hi verliest manlic lijf +
Ende wart also bloot als twijf.
IX
Een instrument es de mont
Van smaken, dats ons cont,
335
Want daer in de smake legt;
| | | |
Wat dinge so leuens pleget
Ontfanget zijn voetsel der mede.
Onder aldat leuet, dats waerhede,
Van sijnre grote heuet de man
340
Den minsten mont; merct hier an
Dattene nature wille daermede
Castien vander ghierichede, +
Nochtan vecht hi iegen mate +
Met ouer dranke, met ouer ate.
345
Smaken, beseffen dese II zinne +
Sijn openbaerlijc, alsict kinne, +
Metter herten; dander drie
Rusten int houet, dinke mie:
Dats horen, rieken ende zien;
350
Thooft es h ertoge vandesen drien. +
X
Nuttelic te maelne de spise
Die in waert ten liue gaet.
Plinius zeit, nu uerstaet,
355
Datsi niet lichte in gere maniere
Ne verbernen metten viere.
Drie manieren zijn van tanden,
Entie visieric v te handen: +
Some staen zij gelijc der zage,
360
Ende some effene, zome ragen. +
Sagende tanden zijn bekent
In visch, in honden ende in serpent.
Heffen tanden heuet de man, +
| | | |
Siminkel ende dat p aert nochtan, +
365
En de beesten die hoornen dragen; +
Eueren hebben tanden die ragen,
Ende olifanten ende waterperden.
Niet dat leuet vp der erden
Ne laet twivout tande n vallen. +
370
Vanden mensce horic callen +
Dachterste tanden na XX iaer,
Ende LXXX iaren zulken man.
Wie zo in zine kintsceit dan
375
Die twiuout tanden niet wassen zaen,
Alst tsire oude comt gegaen,
So gesciet datsi hem uallen
Ende weder wassen met allen.
Mutiaen scriuet, ouer waer, +
380
Dathi van C ende VII iaer
Ene quene, daer soe lach, +
Hare twivout tande wassen zach.
Die buc heift mee tande n dande gheet, +
Entie man dant wijf, alsic weet.
385
Die tanden zijn na tbeen gedaen, +
Dat muechdi anden moor verstaen:
Si zijn zwert, hare tanden wit.
| | | |
Dier gezagecant inden mont, +
390
Dats vleesch gelijc den hont, +
Dat scept ooc mett er tonge riuiere, +
Drinken twater als die coe.
Wat so leuet, nu merct hoe,
395
Ende dat uele tanden heuet,
Dat seit men dat lange leuet,
Ende dat lettel heift inden mont,
XI
Datsoe formeren zal de wort
Die de meinsce brinct vort.
Tongen zijn som groot, zom clene,
Maer aristotiles prijst alleene
405
Die gone die de mate heuet
Want soe de beste tale vut geuet.
Dat eenes niet hare scout, +
M aer wat dat hi des horens gewout +
Verloren heift ende niet ne hoort,
410
Dies ne leert hi gene woort;
Selden es zoe stom van hare, +
En de alst zo comt, eist openbare +
Haers wortels scout, iof zomegher adere
Diese beneden hout te gadre,
| | | |
415
Iof iuecht, iof ander ziechede +
Die comt in al zulke lede.
Als alte dicke es die tonge
Doet zoe lispen out ende ionge,
Iof stameren; ende alsoe es dinne
420
So esmer gh aerne leuende inne. +
Onder alle dinc die leuet,
So es allene de meinsce die heuet
In hem begherte ongetelt:
Dies moest wesen, met gewelt +
425
Datti in ongetellede woort
Conste en de mochte bringen voort +
Sine begherte ende zine maniere.
Duuen ende uele ander diere
Ineen versuchten, in eenluut
430
Bringen zi hare begh erte huut, +
Want zij ne zijn niet menigh ertiere; +
Sine willen ne mmee dan hare maniere, +
XII
Die stemme, alsict bescreuen sach, +
Dats der lucht weder slach +
435
Die men beseffen mach int horen; +
Menige es zoete ende vut vercoren.
Die stemme, starc al openbare +
Alvoort vanden XIIII iare
440
Ende danne mindertsoe weder dan.
| | | |
Luud ende ansichte, vandesen tween +
Siet men uele dragen ou er een, +
Want gelijc dat, bi naturen, +
Niement eens es, sonder blijf,
Also nes al, vut ende vut,
Niement ooc gelijc int luut:
Elc meinsce heift, na minen wane,
450
Syn luut ende zine gedane. +
XIII
Als ons scrijft aristotiles,
Datter stemme nuttelic es
455
Als het niene es te groot.
M aer welctijt sore in comt noot +
En de zwellet, so v ersmort de man; +
So hete ment in dietsce den uf dan.
XIV
Epiglotus dats een instrument
| | | |
Den wertel vander tongen na.
Dat bedect instrumenten twee,
M aer niet te gader ne mmermeer; +
Dat instrument dient ons dus
Dat dranc ende spise die ons voet
Neder zendt met groter spoet;
Canne heet tander instrument,
470
Daer ons dadem dore es gezent;
Als dat uel bedect canna +
Ende als es bedect ysofragus
Canna es open, wi lesent dus.
XV
Dattie lucht vut ende in zent,
En de bouen d er tongen w ertel wed er. +
Epiglotus dect dese canne
480
Datter niet in ne valle danne,
Ende alst ooc alsoe gesciet +
Datter in valt van spisen iet,
So moet eenhoesten ouer luut
Tote diendat es weder huut;
485
Macht niet vut, dats een zw aer pant: +
Men sterfter somwile omme te hant. +
Talre beste, geloues mi, +
Dats dattie gone die bi hem zij,
Dat hine inden hals sla zere
| | | |
490
En mach hem deeren nemmermere.
Canna heift II telgen beneden; +
D aer wi de uogelkine ontleden +
Mogen wijs best worden geware: +
Dus est bescreuen vanhare.
XVI
495
Guittur heet de sterte, ic wane; +
Toten vppersten en de recht d aer ane +
Formeert men in worden tluut;
Albouen daer zoe gaet vut
Ende daersoe uergadert ant hooft
500
Heuet zoe ene mont, des gelooft,
Die ter middel heift I gat
Van croostele; es algader dat +
Bouen den andren gegraet, +
Daer des meinscen luut dore gaet,
505
Dat wart geformeert in zangen;
Men leist datter dore gangen
Lucht ende adem, die ooc geuen
Voetsel an smeinscen leuen. +
XVII
Hals es een let dat hout te zamen
Van vleessce ende van crostele mede.
Inden hals aldaer ter stede
V ergaderen aderen h erde vele, +
Dorder hoofscher naturen spele +
| | | |
515
Vanden vijf zinnen duer gaen.
Allene de mensce, zonder waen,
Mach lettel bugen of doen liden +
Sinen hals dan an II ziden;
Hine machene bugen in gere mani ere +
520
Achterwaert als ande dieren.
Alle dieren bugene achter waert
Sonder de wulf enne libaert, +
Ende dat diet hierna allene; +
So mogen ooc alle uogelen gemene.
XVIII
525
Been es des lichame fondament +
Den aermen vleessce gezent +
Dat het daer bi moge gestaen; +
Inderre wijs, nu merct zaen, +
Dat een wech gemaect van aerden +
530
Sond er staken niene mach geh aerden, +
Soe ne breict ende valt alte zamen,
Also ne mochten die lichame
Niet gedueren sond er been. +
Hart zijnder uele ouer een,
535
Ende binnen hol, wit in gedane,
Starc iegen pine te wederstane.
| | | |
Mans benen zijn, sonder bijf,
Starker uele dan die wijf,
Sonder de wijf van amasone, +
540
Die starcste wijfs onder den trone. +
Dar iacob scriuet, alsict las, +
Een vroet man ende leede goet leuen;
Hi heuet vanden wiue bescreuen +
545
Dat wonder es van hare cracht,
Ende zij kerstin zijn geacht
Ende vp die sarrasinen striden; +
Ooc geuelt in corten tiden, +
Dattie coneghinne van hem
Tons heren graue doen h aer gebede +
Enter tempel diende mede, +
XIX
Maerch, dat ouer uloitheit van bloede
Dat tbeen heuet in zine hoede; +
555
Dat mach men zien andode kinder:
Men breke h aer been, men vint ghinder ++
El niet in dan bloet root,
Want hare hitte was niet zo groot
| | | |
Dat verzieden mochte zo zaen
560
Ende witheit van marge ontfaen.
March voet de hartheit van beene, +
Ende men vint vissce ne geene,
Als ons plinius doet verstaen,
Die maerch hebben, sonder waen;
Hebben meest maerchs, nader scrifturen.
XX
Crosteel es zochter danne steen,
Ende harder danne vleesch ne gheen,
570
So es crostels uele dat pleget
Van kinden te wordene been;
Ne dade tcrostel, des gelooft. +
XXI
575
Scouderen heift de mensce allene
Meere dan ander diere gemene,
Na zine grote, zuldijt verstaen,
Om datti last sal mogen ontfaen.
Die scouderen zijn van starken beene
580
Gheformeert, beede gemeene,
Omte dragene zwaren last;
Daer zijn de scouder bladen vast,
Breed en de dinne, die die wide +
585
Entie tvleesch onthoude n mede, +
Dat behoort te zulken lede.
| | | |
XXII
Bughende arme heift vorw aert +
De meinsce, als nature begh aert, +
Wel naer alle dander diere +
590
Bugen achterwaert na haer maniere.
Darme hebben in starke beene;
Dat vorden ellenboge gemeene +
Heuet I clene been ende I groot,
Darempistel een albloot. +
595
Starc zijn de armen bi naturen,
Datsi muegen in pinen geduren,
En de dapper en de bugende mede, +
O mme te zine in hebbelichede n. +
Starke zenewen zijnre ooc ynne,
600
Ende vele adren, alsict kinne,
D aer fucisiene of zijn vroet, +
Daert best in laten doet,
Heuet in te uele humure. +
Dat men nomet de muus mede,
Een lettel bouen den helleboge,
Dat gene wonde mach gedogen,
Men blijfter emmer omme doot;
610
Nochtan, seit de bouc albloot,
Slaetmen den arm of altemale,
Dat men tlijf ontdraget wale; +
| | | |
Ooc seggen meesters menich een
Dat zulke muus es inde been, +
615
Maer men es zo zeker niet
Dat zulke dinc daer of gesciet. +
XXIII
Aristotiles doet uerstanden
Vanden meinsceliken handen,
Datsoe gemaect zijn ter stede
620
Dattie voorder voeten mede
Sijn andie III voete diere;
Maer die meinscelike maniere
Dan al dat leuen heuet inne;
625
Dies bedaerf hem menichfout +
Instrumenten te zire gewout, +
D aer hi hem mede geneere; +
Handen heuet tsire were, +
Sijn lijf te bescermene mede,
630
Ende te menigher nuttelichede;
XXIV
Vingeren die zijn ande hant
Te meniger nutscap becant,
Zede te houdene en de ooc mede +
635
Die dume es grouf, cort en de dicke, +
Ende cracht te doene gemicke, +
Ende hevet alsoe uele machten allene
| | | |
Als alle dandre gemeene. +
XXV
Nagelen die zijn ouer een
640
Gemaect om tende vanden teen
Te deckene ende vingeren mede.
Nagelen hebben meere harthede
An hem dant croostel ouer een,
Ende minder vele dan dat been.
645
Nagelen v erliesen hare gedane, +
Als het gaet den steruen ane +
Beesten hebben dor h aer wreethede +
Clawen daer onse nagelen staen,
650
Om haer biten om haer slaen.
Nagelen van mannen ende wiue,
Sijn meest gedaen na haren liue. +
Alle crumme clawede uogele mede
Ne drinken niet, dats waerhede,
655
Om tnatte vleesch daer si bi leuen;
Hem es ooc clare ziene gegeuen; +
Ende hoger vlucht proie te vane, +
Nature geuet hem, ic wane.
XXVI
Aderen zijn smeinscen riuiere n+
660
Daert bloet bi, na zire maniere,
Ende diere zijn II principale,
| | | |
Die huuter herten gaen allene,
Ene groote ende ene cleene.
665
Van desen II spreict plinius
In zijne bouken zelue aldus:
Dat vute breict menich adre +
Die den lichame duergaen algader;
Dese II geuen ooc die vaert
670
Met aderen ter hersene waert;
Van danen ten ogen enten oren, +
T er nese, ter roeste, alst wijt horen, +
Dat elc zijn sins gebruke n mach. +
Van danen, alsict bescreue n zach, +
675
Leistmen dat tallen leden gaen
Aderen die tallen tiden slaen.
In haren slach, an haren ganc
Togen zij, weder starc es of cranc
Therte, of ziec, of gezont.
680
Dander adren dragen talre stont
Tbloet achter leden harentare. +
Dorde aermen, die wij meest laten
Als wij meest noots hebben, d er bate n+
685
Van herten, van leueren, des gelooft.
Die derde neimt beghin ant hooft;
Van danen gaen zij ter hersene waert,
Ende van dane nemen zij de vaert
690
Des mans begherte bekennet zij;
Wat des mans herte begaert,
Ende alle trecsi ten vede waert;
Daderen, die hi heuet, de man,
| | | |
695
D aerbi wort het, dat kint +
Dat het ontfaer die gelike
Ooc lopen toten voeten neder
700
Aderen vuter herten weder,
Daert biden voeten comt in +
Waerhenen wille smeinscen zin.
XXVII
Zenewen houden te gader de beene; +
Der heift de lichame menich eene. +
705
Int hooft nes zenewe en gheene +
Maer uele in uoeten, in handen, in beene.
Men leset dat al zenewen heuet,
Dat bloet heuet ende leuet.
In daerme zijn zenewen starc ende groot,
710
M aer in de scijnkelen, weit albloot, +
Sijnsi starker ende meere mede.
Zenewen als hem hare natheide
Ghebreict, so cremken zij in de n man, +
Ende dats hem grote pine dan;
715
Ne gheen vanden visscen gemene
Ne heuet zenewen, groot no clene.
| | | |
XXVIII
Arterie zijn, zonder waen, +
wel naer als aderen gedaen,
Ende zijn hol, ende haer ganc
720
Die es biden zenewen lanc; +
Vander herten es haer beghin.
Dat h erte bi hem zuuert ooc +
Ende wech blaset zinen rooc,
725
Entie naturlike hitte mede
Bi hem gedeelt wert in allen leden.
Die vliegende dieren altegader +
Ne hebben arterie; no adre +
No zenewen, no arterien mede.
XXIX
730
Sijn cordekine an smeinscen lede ++
Die binnen duer dat uleesch gaen,
Ende als zenewen zijn gedaen.
XXX
Ooc zijnre zenewen heeten banden, +
H arder dan zenewen ond er tanden, +
| | | |
735
Die teen been an tander binden;
D aer die been enden, mach men vinden +
Dat an tand er been hout zaen. +
XXXI
Vleesch es sochte en de weldich cranc, +
740
En de lichte ter breclicheden ganc; +
Vleesch no te mager, no te vet
Dat, na recht, v eruult de lede +
745
Vleesch heuet verwe menigertiere:
In mammen wit, dats zine maniere,
Inde longere als rosaet, +
Ter h erten in roert, alst d aertoe staet, +
750
Swartachtich moet de milte zijn.
XXXII
Die huut es een decsel mede
Ouer al des meinscen lede,
Die de v ersaminge menichfout +
Aldect ende te gader hout.
755
Alre dinnest es smeinscen vel,
Hem mach geen let gedoge n wel, +
| | | |
Want hets ombewist van goede hare. +
Sulke huut es dicke, zulke dinne,
760
Die dinste heift meest haers inne,
Ende soes scarp van nature n echt, +
Entie dicke zochte ende slecht. +
Menscen hebben witte huut
Wel naer alde werelt vut, +
765
Sond er allene d aert uolc beronnen +
Metter cracht es vander zonnen,
Als tuolc es in ethiophen; +
De wareit weten wi al hopen +
Dat adaem hare ende onse vader
770
Was, enter meinsceit algader;
Maer weder zi zwart zijn bi naturen
Of vander zonnen, twiuelen scrifturen.
XXXIII
Rigge beghinnet ande n hals +
Ende gaet neder als en de als +
775
Te gate, dat heet fondament.
Van menigen sticke es dit bekent, +
Alle duergate; nu merct dan, +
Die rebben die zijn vast der an.
Duer de gate vanden ricgebene +
780
So gaet ene coorde alleene,
Die nuicha heet in latijn; +
| | | |
D aer of comt uele d aer stidenessens in. +
De ric mach uele pinen dragen, +
M aer alst comt tenlangen dagen, +
785
So bughet hi ende wart crom;
Dit merct men ande oude zom.
XXXIV
Barst es anden meinsce I let
Dat wers mach gedogen pine +
790
Sonder de mesquame zine; +
Dat doet therte datter inleit
Ende ander zaken als men zeit.
Die barst heuet, als men weet,
Inde middel een been breet
Die rebben uergaderen d aeran, +
Ende daer toe uele zenewen mede
Die behoren ter meinscelichede.
D aeronder risen altemale +
800
Daderen die heeten principale,
Die hem, gelijc tacken, mede +
Deelen in al smeinscen lede.
| | | |
Aristotiles zeit, diet weet,
Dat niet dat leuet, heift zo breet
805
De barst, als de meinsce doet,
Na zire grote, alsic verstoet;
Nauwe hebse al ander dieren
Ende smal, na hare maniere.
XXXV
Mammen of teten machment nomen,
810
Die zijn van zochter vleessce comen,
Ende zijn, als aristotiles zeit, +
Instrumenten daer melc in leget
Ende daer of comt meinscelic zaet. +
Melc es nattheit, dat v erstaet, +
815
Beede in meinscen ende in dieren
Als zij vrucht dragen na haer manieren,
Dat vanden vleessce hem sceed dan. +
Beter es de melc, merct hier an,
Die tzwarte wijf geift dan de witte;
820
In gheeten faelgiert alditte.
Ende smeinscen zaet, dese II elc
Hebben beghin van eenre stede;
Die fisisiene liens mede. +
825
Aristotiles seit datmen vint
Somwile melc ant knechtkin kint. +
Gheen dier heuet de mammen voren
Dan de meinsce, als wijt horen,
| | | |
XXXVI
Therte, als zeit aristotiles
830
Es tbeghin d aeral roeren of es, +
Th erte dats de kerse allene +
De longere leget niet aldaer
Daer therte leget; weit vor waer,
835
Die ademtucht comt van hare.
Maerct, die nature al openbare
Therte sette met groter waerde
Indes lichaems middewaerde,
Tedelste inde edelste stede.
Van andren steden ter herten waert,
Want soe es fontene d aervute v aert +
Ende van alden bloede beghin;
Van hare gaet tallen leden in
845
De ghifte van hare cracht. +
Th erte es beghin gheacht +
D aer die begherte of comt, te waren, +
Van alre dinc die wij begaren.
Dat bloet dat therte heuet inne,
850
Es subtijl, claer ende dinne.
Die longere es bouen d er h erten gezet, +
Ende waer omme het es, dat merct bet:
Die longere es zochte ende licht,
Ende es als ene waie gesticht +
855
Bouen der herten, merct ditte,
| | | |
Dattie h erte van hare hitte +
Altegader niet worde uertaert.
Tscarpe van der herten es vorw aert, +
Maer inden meinsce eist gekeert
860
Ter lucht er barst, alsmen ons leert. +
In allen dieren vptie aerde
Es therte inde middewaerde,
Sonder inden meinsce allene,
D aer eist ter lucht er zide w aert clene, +
865
Anders zo waert alte cout
De luchter zide anhare gewout.
Na zine grote, ond er ander diere, +
Heuet de meinsce uan meester maniere
Therte, ende zulc meinsce leuet
870
Diese meere dan I ander heuet.
Sulc herte es groot, zulc clene,
Sulc hart, zulc zochte. Hort wat ic meene:
Die th erte heuet hart, es zond er zin, +
Want harde herten hebben die diere.
875
Grote herte, dats zine maniere, +
Eist in meinscen, eist in beesten,
Die es bloot na desen ieesten, +
Ende des ne wane n niet leeke lieden. +
Hoort hoe ict prouue ende bediede:
880
Grote h erte mach niet zo zaen +
Hare hitte durendure ontfaen
Als die gemate, dus blijft soe cout, +
| | | |
Ende coutheit beneimt tgewout +
Datmen niet coene mach zijn;
885
Merct dat een clene huusekin
Eer warrem es dan ene zale.
Hasen ende herten die zijn bloot
Entie hebben herten groot.
890
Therter ne mach min no mere
Niet een twint gedogen van zere, +
Ende dat muegen dander lede,
Ende dits recht, want alst begin
So bliuet al zonder cracht
Dat van hem ontfanget macht;
Dits tekin dat in doot mans h erte +
Noit man sach tekin der smerte,
900
Als men in dander leden ziet:
Th erte ne mach ombiden niet +
Maer eer hun comt de vreese bi,
So comt de doot ende breket leuen
905
Eer soe quetsinge heuet beseue n. +
Men leist die steruen duer tvenijn +
Dat h aer herten onu ervaerlic zijn. +
Dattie lieden zijn goet van zeden,
Milde of vrec, of van pijnlicheden, +
910
Blide of zeerich, coene of bloot, +
Dat doet de herte cleine ende groot,
| | | |
D aer soe haer staen heift v ercoren, +
Te uerre achter of uoren,
Ter luchter of ter rechter stede,
915
Te hoge of te neder, mede
Scoonheid ende leelichede.
XXXVII
Leuere es an de rechter hant
De milte heift de luchter stede.
Dat wonder ware menigertiere
Vond ment anders in enigen diere.
Die leuere es zoete menigertiere +
Es in hare, ende zoetichede.
925
Meinsce en de stieren hebben ront +
Sinte clement zeit, dat bidi +
Die leuere ant rechter zi,
| | | |
Dat die spise verduen doet
930
Ende vaerwet smeinscen bloet.
XXXVIII
heet ende drooge, geloues mi,
De maniere d er caloriene. +
935
God heiftse inde leuere gezet,
Omme te verziedene de spise.
Vander gallen, seit de wise,
940
Gramcep ende subtijlhede,
Scarpheit van zinne en de lustichede, +
V erheffinge ende coenhede, +
Ghedinkenesse in desen liue,
945
Ende v erandworden metter vaert; +
Alle die lichame ooc die waert +
Verhit ende verdroget vander gallen.
Dat zulc meinsce ne heifter niet,
950
Dat cracht en de lange lijf bediet. +
Aristotiles seit zulc die leift
Die galle bouender leuere heift,
Entie zijn bi naturen wreet.
Sulc man es die galle steet +
| | | |
955
Vander leuere een deel bet of, +
Die hebben van omoeden lof; +
Die zijn goet in elken man.
Een vroet man, seit de scrifture,
960
Dat men ten besten buge nature;
Dien I filosophien bezach +
Ende mercte dat an hem lach,
Bi naturen, grote felhede, +
Doch vant hine zochte telk er stede; +
965
Ooc wijsdene zine nature dul, +
Ende in wanderen wijshede n vul; +
Ende dies hadde in wonder groot. +
Hier bi mach men merken al bloot
Dat costume, des zijt gewes,
Van socratese scrijft plinius
Dathi genatuert es aldus:
Altoos was hi eens gedaen, +
Goede costumen dedi, zonder waen;
975
Costumen brinct zulken in rade +
Ghelijc oft naturen dade.
Aristotiles spreict wat zo leift
Ende ne gheene galle heift,
Als de hert, dat mach lancliuich zijn
980
Als dolifant, kemel ende dauphin.
| | | |
XXXIX
Longere dats een instrument
Dattie lucht vut ende in zent,
Datsoe licht ende vul gaetkin es,
985
Ghelijc oft ene spoenge ware,
Alsoe den wijnt trect te hare
Wast soe, en de alsoene weder zent +
Mindert soe, dit es bekent.
Dattie herte altoos slaet
990
Comt hier bi, dat uerstaet,
Dattie meinsce hem ontsiet +
Iof hoopt altoos, en de and ers niet. +
Wat zo wandert ende leift +
Ende ademt, weit dat long ere heift +
Vander herten, nu merct ditte.
Maer beesten die zijn zonder bloet
Ende zonder nattheit, alsic verstoet,
Ne hebber wat doen, want h aer geest +
1000
Heuet der coutheden meest;
Maer wat zo leuet, dat bekinnet,
Ende dat zine gelike winnet,
Heift long ere ende bloet, nad er scrifture, +
Om die hitte vander nature;
1005
M aer wat zo w aert vanhem geboren +
Heuet droge longere, als wijt horen,
Ende bedi ne darst hem niet +
| | | |
Ende drinken zelden als men ziet,
Want hare hitte nes niet groot.
1010
Bidesen zaken eist albloot
Dat zij vanden lichame zijn clene,
Want naturlike hitte allene
Ende vele bloets es tekin mede
1015
Van naturliker hitten echt.
Ende hitte maect creature n recht, +
Ende hier bi es de meinsce allene
Van naturen recht, ende onder gemene
1020
Van zire grote, bi naturen
Heift hi meest bloets, weit ditte:
Dats die zaken der hitte,
Ende tvier wille vp waert ende niet weder;
Dus gaet de meinsce vp ende ned er. +
1025
Plinius zeit vander longere mee:
Longere van visscen vander zee,
Men strijcse an houte, alsoe clare
Barnet ioft geoliet ware,
Ooc maect mer of olie claer.
1030
Dat sonder longere leuet vor waer,
Heuet gheen luud, zeit aristotiles.
Plinius zeit: zo soe minder es, +
So snelre zijn de creaturen
XL
1035
Milte, scriuet aristotiles,
Dat een let inden meinsce es,
Lanc ende smal, also gedaen +
| | | |
Als in een zwijn es, zonder waen,
Ende andie luchter zide leget.
1040
Die milte, leist men, dat pleget
Te purgierne tquade bloet.
So es tlaten ande luchter hant
Of anden arem, best te hant. +
1045
Mirthus es gagel, ic wane, +
Die vrucht die soe heueut ane,
Ghezoden ende genut mede,
Es goet iegen de moielichede +
Van leuere ende van milte mede.
1050
Melancolie heuet hare stede
In de milte, seit galien:
Dats bloet d aermen of ziet gescien; +
Den man zijn drouue ende gherne allene,
Swighende, peinsende en de in wene, +
1055
Swaer ende traech, ende herde bloot,
Sorgende ende ander quaetheit groot.
Plinius seit: de milte belet
Dat lopen meer dan enich let;
Des salmen den lopers laten
1060
De milte adere, thare baten.
XLI
Bvuc es recht als I zac gescepen
D aer die vitaelge ines begrepen; +
So wort hi somwile so groot
Datter somwile of comt de doot.
| | | |
1065
Aldat leuet, draget sond erlingen +
Ouer een van enen dingen,
Dat al buuc heuet, sonder waen,
Daert voetsel in mach ontfaen,
Ende enen huutganc, daert mede
1070
Vut werpt doueruloiechede;
Al heueut blase dat buuc heuet,
Sonder tuogelte dat leuet, +
Dat dranc ende spise te mate +
Vut laet naren tenen gate. +
1075
Plinius bescriuet, de wise:
Die gansich es van sire spise, +
Datti es van dulre maniere. +
Onuersadelic zijnde dieren
Die recht tgedaremte neder uaert
1080
Enter kele ten fondemente waert:
Dats die wulf, als ic can verstaen,
Die dukere entie pellicaen.
XLII
Rebben zijn d aer toe geset +
Datsi den buuc behouden bet,
1085
Want anders ware de huut te dinne
Te bescermene dattie buuc heift inne. +
Achte heifter ande zide de man, +
Ende zulc tiene, daer es wonder an.
Staercst zijn de rechtere, als wijt horen,
1090
Ende alle dander been te voren. +
| | | |
XIII hebber gehorende diere,
Ende hets der serpenten maniere
Dat sire hebben XXX tsamen,
Want zij zijn lanc van lichamen.
XLIII
1095
Darmen, seit sinte clement, +
Es een bedarflic instrument; +
Den meinsce die heuet nature +
Gekeert, datsi de verduwede spise
1100
Neder zenden na hare wise,
Ende donuerduwede bouen laet,
Datter andre niet ne staet, +
Vuten buuke niet wert gedaen;
1105
Bouen der mage es darem ghene
Nu scriuic van hare allene.
XLIV
Maghe dat es een der lede
Dat meest helpt der meinscelichede,
Want soe es die de spise ontfaet
1110
Ende v ersiet, als daer toe staet, +
Datsoe binnen rou ooc zij, +
1115
Die spise, ende om te lettene mede
Datsoe niet zaen rume de stede.
| | | |
Ene darme, zonder dander gemene,
Comter vuter mage allene:
1120
In hem ne gaet niet, hoet came, +
Ghene grouue spise, ne ware tnatte: +
Trucket vuter magen datte;
Die groufheit vander spisen gaet
Enen andrem wech, dat verstaet,
1125
Daert die nature weder vut driuet.
Andie daermekine, zo men scriuet, +
Sijn vijf aderen die de vaert
Nemen toter leuere waert;
D aer vute trect zij dat natte +
1130
Ende zenden der leuere datte, +
Die leuere v erziedet dan, +
Ten nieren waert keret dan,
Van danen comt ter blasen mede.
Tupperste vand er natthede +
1135
Dat wort bi naturen bloet
Ende vanden bloede tupperste deel +
Keert ter herten waert geheel,
1140
Neimt vander leuere ter herten waert.
Twee zaken si geuet ditte:
Teen es naturlike hitte, +
| | | |
Ende tander heet een geest
Die inde herte, bi namen meest
1145
Leuen mach geheeten wesen, +
Ende inde leuere heet men desen
Den geest bi namen d er naturen; +
Indie hersene, nader scrifturen,
Heet het des zinnes geest bi name n. +
1150
Desen geest es een middel tsamen
Ende een bant, alsic v erheessche, +
Tusscen der ziele enten vleessche,
Die niet ne mochten ouer een +
Ne dade een middel van hem tween,
1155
Want die ziele onuerderflic es,
Menne zietse no tast, nu merke des,
Ende dit vleesch es vander erden;
Dus es de geest de middewerde. +
XLV
1160
binnen den meinsce gezet,
Daerin word die orine ontfaen
Die vander nieren comt gegaen;
Haren crop die rect ooc mede +
Toter wertele vanden vede;
1165
Daer vute toget die orine
Weder de meinsce heuet pine
Binnen, en de oft hi heuet gezonde, +
Als men noch ziet te menigen stonden.
Sonder blase es tgeuoghelte al,
| | | |
1170
Daeromme ne pissen zij groot no smal.
XLVI
Matrix es dat naturlike let
Als die vede es anden man;
Matrix es p roperlike nochtan, +
1175
Dat let dat een deel binnen staet
Ende des mans zaet ontfaet
Dat bider porten in w ert gezent, +
Die elc meinsce bi namen kent;
Die hout dat zaet in bi naturen +
1180
Ende formeert tere creaturen, +
Ende zendet vut ter rechter tijt.
Ooc willic dat ghijs zeker zijt
Dat wijf ende mannen mede
Al eens hebben alle lede,
1185
Sonder matrix entie vede;
Te hare waert lopen adren vele
Om de lust van naturliken spele; +
H aer wertele comt vand er nauele zae n, +
1190
Gheliker wijs als wij verstaen
Dattie wertel vanden vede
Van den nieren comt mede;
Des es de niere in den man +
De stede van luxurien dan, +
1195
Ende inde nauele, zonder blijf,
So heuet licgende dat wijf.
| | | |
Datsi hebben bede dese lede,
Bede lieden ende beesten,
1200
Als men leist in plinius ieeste. +
XLVII
Vede, dats een instrument
D aer men den man bi tussce n kent; +
Die w ertel comt bi manieren, +
Als ic eerst zeide, vander nieren;
1205
Ende al daderen vanden lichame
Vutganc der oueruloiechede
Der nattheit, ende daer vte gaet
1210
Dat naturlike meinsce zaet.
Gheformeert zo es die vede
Van vleessce en de van crostele mede: +
So toocht dat crostel zine daet,
1215
Want dan wast hi alre meest;
Dat doet die leuenlike geest +
Die beroert wart bi manieren
Met gepeinse en de met visieren. +
Somwile waert ooc die nature
Van dranke ende van heeter spise:
Dat doetene slapende risen. +
XLVIII
Smeinscen niere zijn als der coe;
| | | |
aristotiles seget daer toe +
1225
Dattie rechter niere hoger leget +
Dan die luchter te liggene pleget,
Nochtan heift hi vetheden min;
Vanden man; merct ende verstaet,
1230
Ene adere es die vand er h erten gaet +
Toter leuere bi hare nature,
Want die leuere es stede van hitten,
D aerin es der minnen zitten. +
Die zelue adere die gaet weder
1235
Vander leuere ten nieren neder
Ende brinct met hare zaen
Dinc die de h erte heift uerstaen, +
Entie leuere minnet mede;
Dus werden verwaremt daer ter stede
1240
Die niere daer de hitte vut gaet,
Daer die vede mede staet;
Dus vloeit de nattheit toten nieren,
Ende tedel bloet daer bi manieren
Die v erstandelike cracht van minne n+
1245
Wort geordonneert van binnen
Sendt vut hemelike dat zaet
Biden vede, d aert dure gaet. +
XLIX
Niet zonder redene; merct dan,
1250
Wel naer alle vieruoete diere
| | | |
Hebben sterten na haer maniere,
Daermen den buuc bi zuuert mede;
Daer ouer, als die nature wille,
1255
So heuet de meinsce arsbille;
Dat start wort in andre diere +
Wart uleesch anhem, na de maniere
Daer hi die leelichede bi dect
Der stede daer donsuuerheit toe trect.
L
Omtrent leuere ende milte mede,
Ende comen ande lendine gegaen; +
Lanken der wijf die ontfaen
Die vrucht die men wint daerane,
1265
Ooc plegen zij mede tontfane +
Tversodene bloet van smeinscen lede
Ende verkeerent in vetheiden.
Lanken dogen pine ouermate
Van ouerdranke, van ouerate,
1270
En de meest van spisen d aer rooc of comt: +
Dats datmen tlanc euel noemt. +
LI
D aeronder die dien zijn gezet, +
Die knien daerna, ende scinkelen twee
1275
Als II colommen min no mee,
| | | |
Die dat werc van bouen al +
Algader dragen zonder ual. +
In dese scinkelen, in dese knien,
Ende daer toe in dese dien,
1280
Sijn starke been en de zenewen mede, +
Die houden der meinscen lede
Die neder toter planten gaen; +
Nederst zijn de voeten gestaen
Als basen onder die colomme,
Vijf teen zijn d aer huute geleet, +
Vooren met nagelen gecleet,
Niet geclaewet als ander diere:
Hier toget des meinscen maniere
1290
Datti zochte zoude wesen. +
Hielen mene n, als wijt lesen, +
Dattie meinsce niet achterwaert valle;
Vier voeten hebben gene alle. +
Planten van voeten heift zulc plat,
1295
Sulc man hol; best prist men dat,
Dat meinsce hebben tusscen tween;
De huut es daer harder ouer een,
Ende harts an die baeruoet gaen;
Ende dits wonder, zonder waen,
1300
Ende groot tekin der naturen: +
Yser ende stael mocht niet geduren
Daer altoos des meinscen huut +
Ongescaet bliuet, vut ende vut.
| |
| | | |
Tweede deel
Hoort hier vanden zade voort,
1305
Dat sperma heet in latine woort.
Heuet de meinsce bi naturen
Meest zaeds, ende dit zijn de zaken +
Datti meest wiue mach genake n. +
1310
Aldat es pijnt hem daer toe +
Sijn zaet te werpene in de zoe, +
In hare matrice openbare.
Aristotiles zeit te waren +
1315
Dattie man tote LXX iaren
Vrucht wint, ende zulc daernaer
Tote L iaren, als men vint,
So mach de vrauwe dragen kint.
1320
Des mans zaet meent en de begaert, +
Alst vaert ter matricen waert,
Want d aer es in I naturlic geest +
1325
Die dengenen gelijct meest
Die de plante wassen doet;
Alsoe begaert dat zaet albloot +
Dattie man vut geift naturlike,
Dat vanhem wasse zijn gelike;
| | | |
1330
M aer des wijfs zaet, dat bekent, +
Es materie ende fundament
Drierande lieden, bi naturen
V erliesen des winnens gewout: +
1335
Doude, want hi es te cout,
Die zieke, want hi es te cranc,
Kinder, want des zaets ganc +
Ontfanght een wijf smans zaet,
1340
Ende VII dagen bliuet in hare,
Aristotiles zeit openbare
Datsoe daer of, zonder waen,
Emmer kint heuet ontfaen.
Merct hoe wijf ontfanget kint,
1345
Ne let in hare niet I twint +
Dat kint te dragene verbiet
Ende zoe danne mannes pliet,
Ende zoe danne mannes pliet, +
Ende getempert es dat zaet +
Van coude, van hitten, dat verstaet,
1350
Van natheden ende van droocheden;
Datsoe daer ontfaet ter stede,
So luuct die matrice na das, +
So uaste datter niet na dan
1355
Ene naelde in gecomen can;
Want es tsaet ongetempert yet,
Weit wel, soe ne ontfanget niet.
Dies zeit zulc dat tsaet vande n man +
Allene, de vrucht winnen can,
| | | |
1360
M aer dats fauel ende gedwas. +
Ne geen dier, nu merct das,
Ne laet zine hie totem gaen +
Nadien dathet heuet ontfaen,
Sonder recht dat wijf allene;
1365
Dies nes te lachterne niet clene +
Die meinsce, die men heet zo vroet
Ende redene weet, ende dus mesdoet.
Als die wijf hebben ontfaen,
Wert zij daer naer verzwaert zaen,
1370
Ende ooc ziet men vp haer ogen
Ten tienden dage, en de anhem zome n+
Sietmense ooc bet spader comen. +
Jan seget, die philosophien, +
1375
Ene dinc daerment ooc bi mach zien,
Want als die vrouwen hebbn ontfaen,
Hare menstruum, dats dat bloet
Dat elkenter maent baren moet. +
1380
Hoort die redene twi het zij: +
Elke heete vrauwe, gelouet mi,
Es couder dan de coutste man
Die noit ter werelt lijf gewan, +
Dies ne mach zoe gelijc de n man +
1385
Hare spise niet verduwen dan,
Haer ne bliuet oueruloiende bloet,
Daer soe haer telker maent of moet
| | | |
Purgieren ende dat niet mesquame, +
Ende dit heet menstruum bi name.
1390
Maer na tontfaen, merct ditte,
So dobbeleert in hare de hitte
Dattie vrucht in deser wise +
So verduwet in hare de spise;
Ooc weit wel dat dat zelue bloet +
1395
Dat kint inder moeder voet.
Na dien dat matrix heuet ontfaen
Dat zaet, ende zoe haer luuct toe zaen,
Leget ter rechter zide dan,
So bediet daer of een man, +
1400
Want d aer es de leuere naer, +
Daert of ontvanget de hitte daer;
Eist datter luchter zide leget,
So wart een wijf, als men zeget,
Ende dat doet de coude stede
1405
Die verre es vander leuere mede;
Eist ooc dat tsaet niet wel ne leget
Ter recht er zide, maer dat dreget +
Meest ter rechter zide waert,
So wert een bloot man ende veruaert;
1410
Ende dat zaet vander luchter zide,
Eist datter rechter hant iet tide, +
So wart een manlic wijf ende stout.
Als tsaet dus leicht in zijn gewout, +
Maect dicken die nature ditte, +
1415
Ende dat bider matricen hitte; +
Ende zoe cledet tere somme +
| | | |
Met ere liese, omme en de omme, +
Ende also bescermet tsaet
Datter an minge geen quaet; +
1420
Secondine heet dat bi namen +
Ende wast metten kinde tsamen,
Ende als tkint wart geboren
Comet mede, ende niet voren.
Ten VII sten dage, bescriuet dus
V ertogen hem liesen van bloede +
Ant vel dat vanden zade es hoede, +
Die hem mingen metten zade
Bider houesscer naturen rade +
VII dagen d aerna, dits gene zage, +
Wort het verstot bider nature +
Tusscen bloets ende vleeschs figure,
Ende wart teenre massen, also +
Dat embrio, hout v hier ane,
Heuet noch geens kints gedane;
Dat ghinder of es droge of cout, +
Dat verkeert in beens gewout; +
1440
Dats cout en de nat bi naturen +
| | | |
Wort longere na der scrifture,
Ende datter droge es of heet
Dat wert herte an datmen weet,
Ende datter heet es ende nat
1445
Ter leueren verkeert hem dat
Met zo wonderliker manieren
Dat niement leuet diet can visiere n. +
Dan comt die dorborende nature +
Die handen ende voeten geuet figure,
1450
Ende nuese gaten duerbort, en de hore n, +
Ende ander gaten, als wijt horen,
Ende aderen maket, datsoe bloet +
Achter die leden lopen doet.
Als al vulmaect zijn de leden
1455
Bi ons heren muegenthede,
Bi zire ghiften, verstaet dat, +
Wart de ziele gezent int vat; +
Ende danne beghint I domende rooc
Te loopene achter daderen ooc,
1460
Ende geuet hem porringe en de leuen. +
Dese porringe, es bescreuen,
Beghint des LXX daechs, ic wane,
Vanden beghinne van zinen ontfane. +
Aristotiles heuet bescreuen +
1465
Dattie ziele wart gegheuen
Allene bider ghiften ons heren;
| | | |
Ooc mogen wijt verstaen ende leren
Vanden goeden sent augustine,
Die dus zeit inde worden zine:
1470
Die ziele, seit hi, w ert puur en de rene +
Van gode int vat gestiert allene
Ende insturtende geformeert.
Nu merct danne ende deuiseert,
Beede dat insturten ende tmaken
1475
Dat zijn euen oude zaken;
Dus zendt de ziele god met vliten. +
Nochtan seget zulc erite, +
Ghelijc dat vleesch van vleessce comt
Van manne, van wiue alst es vornomt, +
1480
Secgen zij, comt ziele van ziele;
Maer weit datsi in dhelle vielen
Diet geloueden ende eerst screuen.
Daerna moet tkint voetsel ontfaen
1485
Dat ziele ende lijf heift zonder waen:
Die tijt moet in hem geduren,
In hem ende in alle creaturen
Die leuen tote andes leuens ende.
Nu merct hoe ic dit bekende +
1490
Dat tkint inder moeder wert geuoet:
Een daremkin gaet, alsict verstoet,
Vter matrice vander vrauwe
Ant kints nauele, mach men scauwen,
Daerof comt dat rodende bloet
1495
Vander leuere, alsic verstoet;
Dat bloet voeder ende geuet hem echt
Cracht, na der naturen recht, +
Want dat bloet gezuuert es
| | | |
Bider leuere; nu merct des,
1500
Sone heuet geen noot daer ter stede +
Hem te purgierne beneden.
Alle filosophen, ende niet zom,
Dat kint inder moeder wert geuoet;
1505
Ende dats vtermaeten quaet bloet,
Maer die heete leuere, die zoete,
Die purgiert met goed er moete; +
Camt pur ten kinde, en de zond er hare, +
Het zoudt eer doden openbare
1510
Eer voeden, ende dat merct bet,
Sulke lieden zijn besmet:
Dat men heet honich mael of sproete n, +
Of vleesch mael, ende dat doet tonsoete
Menstruu m dat den kinde moiet, +
1515
Dat somwile so ouer uloiet
Dat het druupt vp die kinder;
Ne ware de secondine niet ghinder,
Dat vel dat tkint bescermet wale,
Het duerviele tkint te male; +
1520
Doch bliuet smitte, zonder waen,
Die men mach nemmermeer of dwaen.
Daer na, alst kint vuldragen es,
Naect die gebornesse na des; +
Die termine als men waent
1525
Es de VII of negende maent;
En de twi het bet inde VII ste maent zij +
Dan in die achtste, dats bi di: +
| | | |
Vor de zeuende maent ne mach
Gheen kint ter werelt zien den dach
1530
Ende bi naturen leuen lanc,
Want voor die tijt eist te cranc.
Als de zeuende maent gewint, +
So wart zere roerende dat kint +
Ende maect hem besich bi nature n; +
1535
Breict het dan ter zeluer vren
Die zenewen diet met gewout +
Binnen inde matrice hout,
So wort geboren en de comt vort, +
Ende starc genouch zo men hoort.
1540
In dachtende maent macht zijn geboren,
Maer niet leuen, als wijt horen.
Want zo vermoit es, als men waent,
Van roerene in de zeuende maent,
So vercranct ooc bi naturen
1545
Dat niet te liue mach geduren,
Maer van zire pinen groot
Heuet al die maent rustens noot
Ende gemaex, ooc bi naturen.
Ter negender maent, echt bi naturen,
1550
Wort het roerende ende bezich zere;
So alst wille god onse here,
Breict de zenewen ende comt vort
Ende wenen es zijn eerste woort.
Hort waerbi tes, ic maex v vroet:
1555
Die stede daert was geuoet
Es bi naturen warem ende nat,
Ende alst heuet geruumt tvat, +
Vint het buuten de lucht cout,
Ende dit es des weenens scout: +
| | | |
1560
Dus es rauwe ons eerste luut.
Sulc kint ooc eert comt vut,
Weent ende maect mesbaer,
Want die gebornesse es zwaer,
Ende dat merct ende verstaet ghi zomen.
1565
Es dat kint ter porten comen +
Sidelangen of ricgelange, of voete n voren, +
So eist vrese het ne mach zijn verloren
Of der moeder costen tlijf;
M aer die heifmoeder, tvroede wijf, +
1570
Mochte h aer met zinne doen groot goet. +
Maer arme! lettel zijnre vroet, +
Dies bliuet menich kint verloren;
Ende want si niene w erden geboren, +
Sone muegen zi niet genesen, +
1575
Noch ter glorien comen bi desen; +
Ende dit claeget plinius, de vroede, +
Jamerlike met drouuen moede.
Nv wie dit leist, neimt vor goet, +
Hets scamelic, m aer dat wesen moet. +
1580
Ic sal v wisen heifmoed er wesen, +
Also al wijt bescreuen lesen
Van cleopatra, die wilde +
| | | |
Dat mense ouer zo wijs hilde,
Dat mense vander medicine tsamen
1585
Coneghinne hiete bi namen.
Dus heift zoet hare dochter bescreuen:
‘Ghi vrauwen alst gaet an v leue n, +
Weist niet te scamel no te bloot, +
No ne belget, clene nog groot’. +
1590
Hets vrese, alst wijf es te smal,
Of met smere geladen al, +
Of als de porte te nauwe es,
Of v erdrawen, nu merct des, +
Of alst kint thooft heift te groot,
1595
Of ter porten comt aldoot,
Of bulrichde, of ongeformeert, +
Hoort ghi, heifmoeder, wien deert, +
Hoe ghi zult hier mede doen:
Dits v een nuttelic sermoen.
1600
Comt metten hoofde int vutw aert tiden +
Ende dander leden gestrect ter ziden,
Steict v hant ter porten inne
| | | |
Ende formeert zine leden met zinne +
Dat het rechte ter porten come.
1605
Met beeden voeten comen zi vort zome;
Dan salse die heifmoeder houden +
Ende ne laten hem niet gewouden +
De handen te scedene tien tiden, +
Si mochten scueren d er moeder ziden, +
1610
Maer an skints zide darmen strecken,
Ende dus zalment vort dan recken. +
Eist dat kint thooft heift te groot,
Men salder moeder tsulker noot
Maken I bedde dat hart zal wesen; +
1615
Ooc moetse h aer getroosten in desen, +
Ende zo sal houden, des gelooft,
Ene ander vrauwen thooft,
Tkint mettenhanden voort halen al.
1620
Eist dat kint voort steict de hant,
Die heifmoeder zal te hant
Die hant weder doen keren al,
Want het mochtse verliesen el;
Maer sette de vingeren metter vaert
1625
Andie scouderen ende drijfse inwaert,
Ende lecgen hem de hant ande zide,
Ende dan brinct voort in corten tiden
Metten houede, dat es goet.
Steket voort den enen voet,
1630
Pinet vut te bringen ne mmere, +
Maer met uwen vinger, alsic lere,
Die zuldi an zine hersbillen zetten;
| | | |
D aermede zuldijt keren ende letten +
Tote dat ghi hebt den andren voet;
1635
Ordonneert danne ende doet, +
Of ghi muecht ten zeluen tiden,
De handen strecken lancs der ziden; +
Dus mach ment best vut winnen. +
Heuet ooc bede de uoeten binnen
1640
V ersceeden, zo steict in de hant, +
Ende vouchtse te zamen te hant,
Ende bringet voort alst es geleert.
Heuet thooft ooc verkeert,
De heifmoeder zalt te rechte keren
1645
Ende biden scouderen, als wij leren,
Ghemackelic tkint vuthalen,
Niene volge no gequets ne zij.
Toget eerst de knien, hoort na mi,
1650
Drivet weder in ende ordonneert +
De voeten, alst v es geleert,
Ende bringet zo met zinne voort.
Toget dersbillen eerst, zo hoort:
Keert zochte ter ziden waert
1655
Ende ordonneert met groter vaert
Dat thooft voren ter porten come.
Esser mee dan I, als vrauwe zome
Ghedragen hebben, ende zij te samen
Danne vor de poorte quamen,
1660
Die heifmoeder zal tentiden +
Teen kint driuen teenre ziden
Ende daer na tander bringen voort
Ende wachten wel, na mine wort,
| | | |
Dat soe dit doe met zulke n zinne +
1665
Dat matrix, daer 'tkint es inne,
Altoos niet gequets ne zij.
Entie poorte, hoort na mi,
Salmen beghieten ende dwaen
Maer waermer olien, wildijt v erstaen, +
1670
Iof men zal maken den zieken
Metten zappe van fenigrieken, +
Van malewen, en de van lijnzade, +
Te gader ghezoden bi rade, +
Ende daer mede de poorte dwaen
1675
Lichtelike ende herde zaen. +
So rusten die wijf na desen
Alsi van kinde zijn genesen, +
Ja, als ons aristotiles seget,
Dat waer die eens knechtkins leget, +
1680
Maer vanden magedekine niet lichte.
Bedi hebbic in mijn gedichte
Dit ghezet, dat ic begheere +
Dat ment vroede wiuen leere,
En de zij daer bi helpen der cracht +
1685
Die bi naturen gene macht
Ne heuet, datsoe haer helpen mach.
Alsoe alsic bescreuen zach,
Hebbict gedicht geloues mi;
Nu biddic dat uerholen zij. +
| |
| | | |
Derde deel
1690
Hier muechdi voort leren an +
Leuen sal, d aerhi bi can, +
Vp dathem god der eren ian +
Sonder euel bi mach wesen. +
1695
Aristotiles, als wij lesen,
Screeft zinen discipel vut vercoren,
Alexanders, als wijt horen,
Ende noomde den bouc ooc mede:
Bedect van alre hemelichede, +
1700
Want hine node wilde openbaren.
Sident vant me n den bouc te ware n+
Ende al ghescreuen, weit vor waer,
Met letteren van finen goude. +
1705
Dus screef aristotiles doude
Tote alexander, zinen clerc, +
Doe hi beghinnen zoude twerc.
Send aristotiles dese dinc,
1710
Want dat vleesch bederflic es +
Ende hem bederuenesse, merct des,
| | | |
Die in hem zijn bi naturen.
Sone willic niet laten bliuen,
1715
In wille indit werc scriuen +
Some dinc die nuttelic es
Ende orborlic; nu merke des,
Salict nemen met mire pine;
1720
Beziestu desen exemplare wel
Ende dudus leues, en de niet el, +
Dune heues wat doen van ficisiene, +
En zij van zaken die te gesciene +
Gezet zijn, die gheen man
Alstu vanslape vp staen zout,
So zoutu een lettel wanderen,
En de effene recken elc let van andre n, +
1730
Ende danne cammen dijn houet,
Bedi dat recken, des gelouet,
Geuet den lichame cracht,
Entie dome die alden nacht +
Vp waert inde hersene slaen
1735
Sullen metten cammene vut gaen.
In zomer tide zalt zijn cout
Daer dudijn houet mede dwaen zout,
Ende warem in wintertijt.
1740
Tetene, ende ooc heuet ditte +
Binnen des lichaamen hitte.
Doen zuuerlike cleder an,
| | | |
Niet vule, want dits delijt +
1745
D aer smeinscen moet z ere in verblijt +
Ende wart gestarct ende ooc dat lijf
Verblijt daer mede, zonder blijf.
Danne dwach ogen, mont en de hande n. +
Ende wrijf ooc dine tanden
1750
Met ene scortse die bitter es, +
Eist alrene of and er, merct des, +
Dat maect di zuuer tant ende mont;
Danne neimt de flueme in cort er stont, +
Het zuuert tonge ende sprake,
1755
Ende daer toe eist ene zake +
Die di geuet wille ter spise;
Aldus zecgen ons de wise.
Danne werpt specie inde n viere, +
Ende ontfanc den rooc sciere, +
1760
M aer dattie specie zij in saison +
Alsic di hier na cont sal doen,
Dats ene dinc die nuttelic es.
Soe ondoet, des zijt gewes, +
Die hersene ende ooc als ende als +
1765
Maect so grouf arem ende hals; +
Ooc maect soe den meinsce vet +
Ende tansichte verclaert zoe bet,
V zinnen maect soe starc ende claer
| | | |
Ende doet mersen tgraeuwe haer; +
1770
Bestrijc di met specien dan,
De beste die men vinden can
Die in saisoene es ende riect wel,
Sone wort de zieke geuoet, +
1775
Sonder bider roken goet: +
Alle zoete roke es hare spise.
Alsoe gevoet es derre wise +
So werter bi dat herte vro
Entie lichame gestarct also,
1780
Ende tbloet loopt de aderen dure
Onder zielen blide nature. +
Danne zoutstu nutten dese twee,
Ende van reubarbere, zeit tgedichte,
1785
Viere ingelsce penninc gewichte; +
Dat truct de flueme in corte n dage n+
Vuten croppe vand er magen, +
Ende wect de hitte des lichamen,
Ende verdrijft de wijnden tsamen,
Danne ganc ter zeluer stont +
Met dinen vrienden die zijn vroet
Sitten spreken, dats di goet,
Van zaken d aer redene an es. +
1795
Alsti lust eten, merke des,
Pline een lettel, gaende of ridende,
| | | |
Of tenigen and er dingen tidende, +
Ende dat sal di nuttelic wezen,
Want die winde breken mettesen, +
1800
Het starct en de licht de n lichame ditte, +
Ende het meerst d er magen hitte, +
Het verdrijft de quade humure,
Ende die spise vint ter cure +
De mage ontsteken ende heet.
1805
Danne zij dine spise gereet;
So setse danne vor di, ende eit
Alsoe vele als het vouge di,
Met broode dat wel geheuen zi; +
1810
Ende danne hout I stic dine ruste, +
Onthier ende die echt etens luste +
Van andren gerechte d aer naer; +
Want eist dat mens te vele ontfa
Spisen, het breict barst ende zin +
1815
Ende de mage verziedse te min,
Dus bliuet soe min in haren gront. +
Wacht die mede talre stont
Te drinkene vp dine spise
Vele borrens in alre wise, +
1820
Eer soe v erduwet wel naer, +
Want dat water, dats waer,
| | | |
Als ment vul buucs drinct z ere, +
V ercout de mage zo lanc zo mere, +
Ende niet nes argher den lichame.
1825
Waert ooc dat alsoe came +
Dat ment moeste drinken dor noot,
Waert om hitte zwaer ende groot,
Waert dattie mage ware verhit,
So drinkets lettel, merct dit,
1830
Ende dat danne wel cout zij.
Alstu hebs gheten, hore na mi,
Daert sochte es nem dine ruste,
Maer niet slaep vul dine ruste;
Slaep eerst vp rechter zide,
1835
Onlange, ende in corten tide +
Keerdi ter luchter zide daer naer
Ende vul maec dinen slaep d aer; +
Ende dat zultu vorwaer weten
Dat dat slapen vor dat eten
1840
Maghert ende drooght den lichame;
M aer na male es slapens became, +
Want hi voet wel smeinscen lijf;
Ende wacht di wel, sonder blijf,
Tetene echt dune best zeker des +
Ende gepurgiert vander eerster spise;
Dat zoutstu kennen inder wise
Als di lust etens, dits ene conde,
Ende di claer spu comt te monde; +
1850
Bedi teten es vrese groot +
Sonder lust ende zonder noot,
| | | |
Want teten vint de mage cout
Ende zonder v erziedens gewout; +
Maer als enen lust ende dan eit gereet,
1855
Danne vint de spise de mage heet.
Weltijt zo di wel etens lust +
Ne leit niet langh er no ne rust, +
Dune eits wel saen na desen,
Die mage zal veruullet wesen
1860
Van vtermaten quader humuren
Die so trect van slichame n nature n, +
Entie emmer zal destorberen +
Der hersene ende haer zere deren;
Ende eitstu dan, dit mogestu kinnen,
1865
Die spise vint laeu de mage binnen
Ende ne vroemt den lichame niet. +
Nu hoort wat men v hier bediet:
Vier tiden telt men int iaer +
Die dus sceeden, horter naer,
1870
Te halfmarte comt lentin in
Ende geduert, no mee no min,
Danne tote alf wedemaent; +
Danne eist zomer, als men waent,
Tote alf pietmaent recht an; +
Dan comt winter, dat verstaet,
Ende gaet tote alfmaerte voort.
Nu merct wel vp dese woort
| | | |
1880
Ende wacht dese tide, ic radu dat, +
De lentin es warem ende nat,
Entie lucht van temperinge n goet, +
Danne v erwect smeinscen bloet, +
Danne es goet getemperde spise
1885
Als dese, van deser wise:
Hennen, kiekene, quackelen mede,
Ende eieren, met genouchlichede n, +
Nemmee dan VI, na mijn eten; +
Wilde latue ende melc van gheten, +
1890
Ooc nes ghene tijt zo goet
Daer het beter vp laten doet, +
Hets goet bezich zijn in dat +
Enten lichame hebben gerat, +
Baden ende zweeten zijn in saison,
1895
Danne eist goed nemen pusoen +
Ende laxatiue spise ontfaen;
Want zo int iaer es mesdaen
In medicine in roukeloosheden, +
Ende ooc inden latene mede,
1900
Die tijt macht beteren dan.
Dan comt die zomer daeran
Die beede droge es ende heet;
Houti dan na mijn geheet: +
Wacht di van dranke ende van ate
1905
Ende en eit niet tongemate +
Dattu niet v erblus dine hitte; +
| | | |
Ende coude spise, als es ditte, +
Caluerin vleesch met aisine
1910
Met gherstine mele gemest,
Suere boom vrucht es best,
Pume garnaten zijn dan goet; +
Die gehuwet es ende zo wesen moet
Wachte hem zere van ouer spele; +
1915
Niement ne late dan vele +
Ende doe de noot van bloede; +
Rust uele en de hef dijns lijfs hoede, +
Ende ne bade te dickent niet.
Nu comt de herfst, en de dat beziet, +
1920
Die tijt es cout ende droge;
Tetene dat van naturen es
Warem ende nat, merct des:
Kiekine, lammer, vrucht van wijnghaerde
1925
Die du vints van zoeten aerde;
Drinc danne goeden wijn ende claer;
Het betert danne, weit vor waer +
Baden zijn goet, merke des,
1930
Purgatien zijn dan in saisoen.
D aerna comt des wijnters doen; +
Die tijt es dan nat nede cout;
Danne secghic dattu nutten zout
1935
Die du vints van heeter wise:
| | | |
Duue iongen en de wederin vleesch, +
Harsten ende alrande dat heesch; +
Et vigen, nueten, drinc goeden wijn,
Den alre besten die mach zijn;
Ende wacht di inden tiden bet +
Vardigh te zinen inden lichame, +
Endoe di grote mesquame, +
En doe noot, ne laet geen bloet; +
1945
Warmen te viere es danne goet,
Constu gewinnen oengement, +
Bestrike di d aermede omtrent, +
Ende danne nes niet onbequame +
De roeringe inden lichame. +
Ende merc dit diere bispel: +
Hout de hitte vand er naturen +
Want also lange alsoe gedure
Wel getempert inden man, +
Niet oueruloien, merc ditte,
Want die humuren voeden de hitte,
So heuet de man leuen gezont.
| | | |
Tweer sins, makic di cont, +
1960
Gebreict de meinsce en de w ert out: +
Eens, bider naturen gewout,
Als de droochte inden meinsce comt
Entie lichame breict en de v erdomt; +
Andersins, bi quader hoede, +
1965
Als men ziet an die onvroede +
Die hem v eroukelosen met alle n, +
Ende in qualen ende in euele vallen.
Nu zie dit, ende merke bet,
Dese dinc maect den meinsce vet: +
1970
Ruste, dats zinnes zekerhede,
Soete spisen heten mede, +
Gedronken warme zoete melc
Ende zoete wijn, dit merke elc,
Ende dat lopen na dat eten, +
1975
In wacken steden, wilmen weten,
Daer het niene zij te heet;
Vp dat menre lange in zitte +
Dat niet dat water entie hitte ++
1980
Humuren vten lichame trecke,
M aer na dattie lichame lecke +
Een deel vandes baeds wachede;
Van goeden crude alretiere;
| | | |
1985
En ware indes zomers mani ere +
Soude heete cruden nosen. +
Danne rieken violette n, rosen. +
In elk er maent spuwe ene w arf, +
Ende inden zomer alst bedarf, +
1990
Bedi dat spuwen dat dwaer
De mage van humuren quaet;
Ende als de mage ghezuuert es
Verwaremt zoe, des zijt gewes,
Ende wort te verduwene heet,
1995
Dit sterct den lichame gereet. +
Van humuren ende van vetheden
So zoutu blide ende vro wesen.
Hore genouchlike bouken lesen,
2000
Ende hore zingen zoeten zanc,
Ende mit dine vrienden ganc. +
Hier ieget v erdroget de lichame +
2005
Ende vele pinet ouer wet; +
Dicken vand er zonne durscinen, +
Vele verwandelingen pine n, +
Vor maeltijt slapen, merct des,
Vp een bedde dat hart es,
| | | |
D aer vulnesse in es ende stanc; +
Soute spise, bitter ende cout
Dickent eten met gewout, +
Vele drinke n ontv arweden wijn +
2015
Ende ongansen, hoet mach zijn, +
Menisoen dicke ende vtermate, +
Ende ooc alte dicken laten,
Vele met wiue te zine mede, +
2020
M aer met ander quade gepeinsen, +
Die dicwile de lieden veinsen, +
Dit magert ende verteert den man;
Wie zo mach, hi scuwet dan.
Nu late ons god alle dinc scuwen,
2025
D aer quade dingen in v ernuwen, +
Ende moet ons bringen zond er sneue n, +
| | | | |
+vv. 1-26: De proloog werd door schr. uit eigen inspiratie gedicht; vv. 1-13 kondigen een hygiënische verhandeling aan; schr. heeft ze geput uit een (pseudo) aristotelisch geschrift door de griekse wijsgeer aan zijn leerling, koning Alexander van Makedonië, opgedragen. In vv. 20-27 roemt hij opnieuw Aristoteles als de grootste philosoof; vv. 25-26 zijn de inzet van het anatomisch gedeelte dat 1304 verzen op de 2028 bedraagt. Van Smeinscen Lede, v. 26, kan gelden als de titel voor het gehele gedicht, ofschoon er een obstetrisch en een hygiënisch gedeelte aan toegevoegd zijn. Vv. 14-19 zijn een aanroeping tot God, Maria en de heiligen; een ontboezeming tot de hemel en een andere ter eer van de grootste bioloog der Oudheid, zijn de captatio benevolentiae van veel middelnederlandse schrijvers.
+v. 1: vroet wesen, op de hoogte zijn, wijsdenkend zijn.
+v. 6: Aristotiles, deze spelling wordt over heel het ms. gevolgd; overigens ook bij de meeste middeleeuwse auteurs.
+v. 7: zendet, zond het; met groter eren, met eer, als een huldeblijk.
+v. 8: zinen heere, zijn vorst, zijn beschermer.
+v. 9: vroetscip, wijsheid, wetenschap.
+v. 10: eist, indien; keren, met belangstelling op toeleggen.
+v. 16: te voren, daarenboven.
+v. 18: also, daar, dewijl.
+v. 19: dat, staat voor dat het;; met deze betekenis komt het woord veelvuldig in het ms. voor.
+v. 20: nemet fijn, ten eind is.
+v. 21: vroetscap, cfr. v. 9 vroetscip.
+v. 23: zonder blijf, zonder twijfel.
+v. 27: vroet clerc, knap geleerde.
+v. 30: geschapen en verenigd zijn.
+v. 31: na dordonnancie, volgens het algemeen plan.
+v. 33: bedi, derhalve: men, hier moest mens staan; Th N homo.
+v. 34: die minder werelt; de tegenstelling mikrokosmos (de mens) en makrokosmos (heel de geschapen wereld) is een zeer oud begrip; het stamt van de ionische natuurphilosofen, o.m. van Anaximenes.
+v. 35: scrifture, de H. Schrift, de Bijbel.
+v. 37: vruidach, de zesde dag van de schepping volgens het verhaal van de Genesis; Th N die sexto; van der aerde, cfr. v. 47.
+v. 38: van groter waerde, zeer terecht.
+v. 42: met goeder moete, geleidelijk.
+v. 44: ouden, ouderdom; echt, naderhand.
+v. 51: hersenbeckin, hersenpan, schedel.
+v. 55: waer, voorwaar; Th N vero; of corrupt voor maer; na zijn orconden, volgens het getuigenis van Aristoteles.
+v. 56: vonden, gevonden.
+v. 59: line, leven; Th N hoc fuit signum etatis pergrandis; maniere, aanleg, toestand, bewijs
+v. 60: Na doude, overeenkomstig de leeftijd.
+v. 61: des, corrupt voor es.
+v. 64: moude, schedeldak, fontanel; hebbe, de slot-n ontbreekt.
+v. 67: camerkine, slaat op de holten binnen de hersenen, want de hersenpan bezit geen kamers. Wel vertoont de schedelbasis drie groeven die elk met de drie hersendelen waarin de camerkine liggen min of meer overeenstemmen. Schr. houdt de begrippen hersenbeckin en hersenen niet goed uiteen. Dat bij hem verwarring heerst, blijkt uit de volgende verzen waar hij de localisatie van de verschillende functies in de hersenen behandelt en die hij onderbrengt in de camerkine van het hersenbeckin. Dezelfde verwarring vindt men bij Th N en Th B weer.
+v. 68: bachten, van achteren; zie het huidig westvlaams.
+v. 70: macht, Th N virtus, d.i. eigenschap.
+v. 71: gepeins, gedachte, verbeelding, bewustzijn; Th N in prima formatur virtus fantastica vel ymaginaria; visieren, bevroeden, bezinnen; die zoe, zodat zij; cfr. dat van v. 74.
+v. 73: cracht, eigenschap, cfr. macht in v. 70.
+v. 74: verstannesse, Th N virtus intellectualis, denkvermogen, rede; wacht, waarneemt, bedient.
+v. 76: es, is het; gedinkenisse, geheugen, Th N virtus memorialis.
+v. 77: dus, aldus; eist, is het; ontfaet, concipieert.
+v. 78: raet, plan, onverleg; bestaet, van bestaden, aanwenden.
+v. 83: van gepeinse dat visieren, het vormen van de gedachte, het bewustzijn.
+v. 85: dur slegen, in die mate geslagen dat er een wonde ontstaat die door het been heen verloopt.
+v. 87: hooft zwere, hoofdpijn, hoofdbezwaren, Th N capitis dolor; dus, op die wijze.
+v. 89: dwaen, bevochtigen, afwissen.
+v. 90: polioene, Th N poplione, een plant, pulegium, vlooienkruid, in 't mnl. ook poleye geheten, werd zeer vaak in zalven verwerkt.
+v. 93: stale, stalen of metalen voorwerp.
+v. 94: sweert, doet het pijn.
+v. 96: galange, welriekende wortel van marante galanga, werd in de bereiding van zalf vaak gebruikt.
+v. 97: dielte, Th N dyaltea, medicinale plant, de malve; galigaen, synoniem van galange, cfr. v. 96.
+v. 98: dus, op die wijze; vergaen, overgaan.
+v. 99: bi naturen, Th N ex inanitione (in-geborenheid); pinen, uitputting door zware arbeid.
+v. 100: dickenter, vaker.
+v. 101: zoutuut dwaen, cfr. v. 89 zoutst uut dwaen.
+v. 102: ontfaen, opeten, Th comedat unam muscatam.
+v. 103: garoffel, kruidnagel; nesen, neus.
+v. 105: roken vander magen, Th N ex ventositatibus.
+v. 106: laxatijk: een of ander laxerend middeltje; zage, vertelseltje.
+v. 107: hier na gome, let hier op.
+v. 110: di = du, is datief.
+v. 113: aerde, aard, natuur, op te vatten in de betekenis van een der vier hoofdeigenschappen der stof: koud, warm, vochtig, droog, volgens de leer der oude natuurphilosofen
+v. 115: ouer een, daarenboven.
+v. 118: line, scheidingsvoor.
+v. 120: Th N natura ejus est natura eterna et coeva membris ceteris. Dit vers betekent derhalve: de hersenen zijn even oud als de andere organen, zij ontstonden van in den beginne, gelijk de andere organen van meet af aan in de vrucht ontstaan. De betekenis van het vers zou duidelijker geweest zijn als schr. ook de voorafgaande zin van Th N had vertaald: cerebrum autem non est superfluitas, neque est ex membris continuis. v. 120 is de neerslag van deze latijnse volzinnen.
+v. 124: droghe, zie nota bij v. 113.
+v. 125: ne ghene, geen ene.
+v. 127: van zire grote, volgens zijn grootte, Th N secundum magnitudinem.
+v. 128-9: is een in de Oudheid algemeen geldende mening.
+v. 130: Plunius, corrupte schrijfwijze voor Plinius, getrauwe, de betrouwbare.
+v. 131-2: de aanwezigheid van been in de hersenen is een van Plinius' fantasieën, die in de Oudheid en de Middeleeuwen opgang maakten.
+v. 134: begaen, omsingeld, omhuld.
+v. 138: dan, dat en; mach, kan.
+v. 139-142: nog een fantasie van Plinius.
+v. 142: gerusten, rustig blijven, slapen.
+v. 143: seit nature, zoals uit de natuur blijkt.
+v. 145-6: deze twee verzen zeggen precies het tegenovergestelde van Th N, rarescunt autem ubi calor excedit naturae. Zou de schrijfwijze niet corrupt zijn voor waent, uit wanen, afnemen?
+v. 146: hitte, zie nota bij v. 113.
+v. 147: breken, gebrek aan.
+v. 148: uele humueren, voor uule, Th N infectos humores.
+v. 149: lasersten, melaatsen.
+v. 151: in genen doene, een thans nog in West-Vlaanderen in zwang zijnde zegswijze.
+v. 152: spadoene, eunuch.
+v. 154: wiues plegen, met vrouwen geslachtsverkeer hebben.
+v. 155: coude, zie nota bij v. 113.
+v. 156: die het haar met kracht weerhoudt.
+v. 158: leget, wellicht omwille van het rijm, in plaats van levet; of in de betekenis van wonen.
+v. 160: van heeter manieren, waarin zulks bestaat wordt in v. 161 verklaard.
+v. 161: stide, sluik, Th N stratos, in dit vers moet is bijgedacht worden.
+v. 163: kersp, krullend, latijn crispus; se, mensen en dieren.
+v. 165: van plume groot, van talrijke pluimen voorzien; het mnl. groot betekent vaak in groot getal aanwezig.
+v. 166: Th N est multi coitus.
+v. 169: des heift noot, die er nood aan heeft.
+v. 170: de nattheit van de hersenen waar hier nadruk op gelegd wordt, staat schijnbaar in tegenspraak met wat over dit orgaan in vv. 120-5 gezegd wordt; maar anderzijds wordt de vochtige aard van de hersenen onderstreept in v. 114; nattheit wordt hier bedoeld als een der vier kwaliteiten waarmede de levende stof is voorzien en die haar natuur bepalen; het oog is nat en koud, en gal is warm en droog, de hersenen zijn vochtig, enz. Cfr. vv. 113 en 206-8.
+v. 171: datse, zodat ze (d.i. de hersenen); gewoude, kracht.
+v. 172: Bedecken van, beschutten tegen, Th N ut custodiant cerebrum a.
+v. 173-4: Th N infra cerebrum non calvescit homo, beneden, lager dan de hersenen reiken.
+v. 175-8: een pliniaanse fantasie die toch niet van elke grond ontbloot schijnt te zijn.
+v. 181: Th N quam animi in media sui recessus.
+v. 186: in zulker stont, nu en dan.
+v. 187: vonden heeft, gevonden heeft.
+v. 188: diet, lieden, Th N quidam.
+v. 189: zine waren out, tenzij in hun ouderdom.
+v. 190: met gewout, onafwendbaar.
+v. 192: uit eigen inspiratie werd dit vers door schr. toegevoegd; een van de zeldzame keren dat zulks op gelukkige wijze geschiedt.
+v. 200-8: schr. heeft hier flink de tekst van Th ingekort; zijn uiteenzetting over de vochtige en koude natuur van het oog en de hersenen vertoont veel gapingen, weshalve de mnl. tekst zeer onduidelijk wordt. Th N geeft o.m. aan hoe het oog een voortzetting van het hersenweefsel is en hoe vliezen van dit laatste zich tot op het oog voortzetten. De mnl. tekst is daarvan een zeer schrale weergave.
+v. 201: des siens gewout, de aard van het oog, Th B natura sensus visus. Th N heeft te dezer plaats een corrupte tekst, er staat intus in plaats van visus.
+v. 203: ziene, heeft een verschillende betekenis naargelang van de volzin, oog, oogappel, hoornvlies, pupil, gezicht, gezichtsvermogen; hier oog.
+v. 210: subtijl, vernuftig gebouwd.
+v. 215: dat de tractus opticus hol is, is weer een van de grote ketterijen uit de oude anatomie. Het staat ook zo in Th solus concavus est.
+v. 216: Daer vp leget hi, te verklaren als: daardoor leeft (levet?) het oog en voedt het zich; staat in Th niet.
+v. 218: so na genote, functioneel zo nauw met elkander verbonden.
+v. 219: so na staende, zo dicht bij elkander staand.
+v. 221: ziene, hier het zien. Th N una videndi via utriusque dirigitur.
+v. 222-7: wordt best begrepen uit Th N: Visus secundum humorum maliciam quae in vidente est, inficit subjectam materiam adeo ut si mulier menstruata...
+v. 223: Na des ghoens, volgens iedereens.
+v. 227: gedoget, uitstaat, onderhevig is, vertoont.
+v. 229: nerenstelike, aanhoudend, met aandrang.
+v. 232: grote radeloosheid grijpt het oog aan.
+v. 234: groten euele, epilepsie; Th N morbus caducus.
+v. 235: ondaenre ogen, met geopende ogen.
+v. 236: horic bediet, hoor ik verhalen.
+v. 237: brac, verwoestte.
+v. 238: ongemac, rampspoed.
+v. 242: cortelike, na korte wijl, Th N sed non mora.
+v. 246: maket erre, brengt in de war, verblindt; Th N omnium oculi solis iubare retunduntur.
+v. 250: zeerichede, droefheid.
+v. 251: vellen, vliezen, rokken.
+v. 251: Constantijn, Constantinus Africanus (2de helfst der 11de eeuw). Trad in de orde van Sint Benedictus te Monte Cassino, vertaalde medische geschriften uit het grieks en het arabisch; een van de glanspunten der medische school van Salerno; behoort tot de eerste medische encyclopedisten van de Middeleeuwen; zijn werken waren een bron voor talrijke schrijvers tot ver voorbij de Renaissance.
+v. 254: ziene, hier wordt de pupil bedoeld, diese, slaat op de zeven vellen.
+v. 256: subtijl, dun, fijn.
+v. 258: al gemene, alle lieden, al wie, eenieder, al het bestaande.
+v. 259: Daerin besiet, dat in de oogappel al het bestaande weerspiegeld wordt; dies zidi vroet, nu gij het weet (moet gij voor de ogen zorg dragen).
+v. 262: dor des, ter wille van.
+v. 264: noot heuet, daaraan behoefte heeft.
+v. 266: dat inder ure, wanneer dan ook, in het geval.
+v. 269: tune, beschuttingen; in het huidig westvlaams wordt met het woord tuin o.m. de omheining van een weide of veld bedoeld. Th N quasi sepes qui prohibent introitum in ortum.
+v. 270: dit vers werd door schr. uit eigen inspiratie toegevoegd; een gelukkige vondst om aan een hinderlijke stopregel te ontsnappen.
+v. 274-5: in deze verzen ontbreekt een werkwoord; er wordt blijkbaar onderverstaan seggen; Th N dicitur a physicis porta mentis; herde vroede meesters, Th N physici.
+v. 276: alsict bezochte, zoals ik het nagekeken heb, slaat meer op het nakijken in de boeken dan op eigen onderzoek.
+v. 277: eenrande sochthede, Th N molle quid. Het is moeilijk uit te maken wat bedoeld wordt: het trommelvlies, het oorsmeer, de vochten van het binnenoor.
+v. 280: wedervaert, terugtocht.
+v. 282-6: Th N motus aurium est super ipsas venas. Het is niet duidelijk wat Th N met vena bedoelt: een bloedvat, een spier, een pees, een zenuw, vermits hij het begrip motus aan die vena koppelt. De mnl. tekst heeft de onduidelijkheid enigszins opgelost door v. 285; instrument, is hier best te verstaan als functie, en aderen zouden dan zenuwen zijn, langswaar het gehoorde naar de hersenen geleid wordt.
+v. 287: zonder, behalve, Th N praeter hominem.
+v. 288: porren, bewegen.
+v. 292: dit vers moet de vertaling zijn van Th N et non sine ratione. Bekent zou dan de betekenis hebben van ratio, d.i. inzicht, duidelijke reden, waarvoor de verklaring in de volgende verzen te vinden is. Dergelijke betekenis wordt in het groot mnl. woordenboek niet opgenomen. Wellicht is een corruptie in het spel.
+v. 294: al in een, in zijn geheel.
+v. 295: dit vers is wellicht een verwijzing naar het bestaan van de holten in de processus mastoides van het slaapbeen.
+v. 297: instrument, zie nota bij v. 282-6.
+v. 302: dien, d.i. de lucht.
+v. 305: instrument, zintuig.
+v. 309: te lidene duere, te gaan door.
+v. 310: Niesensnuuten, neusgaten.
+v. 311: duer liden, door laten gaan; si, d.i. de reuk en de adem.
+v. 315: gemanc, afhankelijk van, verbonden met.
+v. 317: onder de meinscelichede, onder de menselijke eigenschappen.
+v. 318: litekin, kenteken.
+v. 321: ouer uloichede, Th N ex superfluitate.
+v. 325: bovenbaert, baard op de bovenlip.
+v. 329: vuerde, castreerde.
+v. 331: lijf, levenshouding.
+v. 342: castien vander glierichede, vermanen voor gulzigheid en hebzucht.
+v. 343: nochtan, ook nog (cfr. v. 364); iegen mate, buitenmate, tegen de aandrang van zijn eigen natuur, Th N contra ipsam naturam.
+v. 345: beseffen, het voelen, Th N sensus tactus.
+v. 346: openbaerlijc, klaarblijkelijk.
+v. 350: hertoge, eigenlijk aanvoerder, hier het hoofdkwartier.
+v. 358: te handen, op staande voet.
+v. 360: ragen, steken boven uit.
+v. 364: siminkel, aap; nochtan, bovendien (cfr. v. 343).
+v. 365: die ragen, die buiten de mond steken.
+v. 369: twivout tanden, maaltanden, Th N dentes maxillares nullum animal mutat.
+v. 370: callen, verhalen.
+v. 379: Mutiaen, d.i. waarschijnlijk Muscio, Moschion, een verloskundige uit de 5de eeuw na Christus, die een zeer verspreide vroedvrouwencatechismus samenstelde uit Soranos; wordt door Th N onder zijn bronnen in de proloog vermeld; ook in Der Naturen Bloeme, prol. v. 67. Het is niet uitgesloten dat de hier vermelde Mutiaen een onbekend gebleven arts uit de Oudheid of de Middeleeuwen is, zoals er nog andere onbekenden voorkomen onder de door Th vermelde bronnen.
+v. 381: daer soe lach, heeft o.i. geen bijzondere betekenis; is als een noodrijm te beschouwen. Komt overigens met geen woord van Th N overeen.
+v. 385: zijn na tbeen gedaen, hebben hetzelfde uitzicht als het been, zijn o.m. van dezelfde kleur als het been; die verklaring staat in de volgende twee verzen.
+v. 389: gezagecant, er staat een c in het bs., corrupt voor t; cfr. Boon, blz. 66.
+v. 390: Dats, blijkbaar een verschrijving voor dat eet; cfr. Boon, blz. 66, Th N commedit carnes. Het woord eet kan in de pen blijven hangen zijn; gelet op de aanhef van v. 391 is het zeer waarschijnlijk.
+v. 407: dit vers is de verklaring van een voorafgaande stelling die echter in het hs. ontbreekt. Het tekstverband en de volgende verzen laten toe te besluiten dat hier de stomheid bedoeld wordt. In Th N luidt het: hec (o.i. de tong, het spraakvermogen) aliquando absoluta, aliquando impedita est.
+v. 408: gewout, het vermogen (van het horen).
+v. 411: van hare, uit zich zelve, van aard, Th N ex sui vitio.
+v. 412: openbare, blijkbaar.
+v. 420: esmer, is men er; leuende, wellicht moest het beuende zijn, Th N titubantes et sincopantes reddit.
+v. 424: met gewelt, onafwendbaar.
+v. 426: conste, kunnen, vermogen, cfr. Mnl. Woordenboek bij dit woord.
+v. 431: menighertiere, velerlei in hun begeerte.
+v. 432: willen, kunnen; nemmee, niets meer; maniere, instinct.
+v. 433: alsict bescreuen sach, met dit stopvers geeft schr. vaak weer wat in Th N luidt ut dicit philosophus, d.i. Aristoteles.
+v. 434: weder, slach, terugkaatsing, Th N aeris ictus.
+v. 435: beseffen, gewaar worden, waarnemen.
+v. 437: starc, wordt krachtiger, waarschijnlijk is een t in de pen blijven hangen.
+v. 441: ansichte, gelaatsuitdrukking.
+v. 442: dragen ouer een, stemmen met elkander overeen.
+v. 443-8: deze verzen zijn een inspiratie van schr.; men treft ze in Th N latijnse tekst niet aan; zij dragen een Van Maerlantse stempel, o.m. ook in de uitdrukking vut ende vut, geheel en al.
+v. 450: gedane, uiterlijk voorkomen.
+v. 451: Gula, huig; de mnl. vertaling staat in v. 458, uf; dit woord komt in het Groot Mnl. Woordenboek van Verdam en Verwijs niet voor, wel huve, d.i. vlies, waarvan bedekking, bv. huif; gula is eigenlijk muil (frans, gueule); is hier een corrupte schrijfwijze in het spel? Th N spreekt van lunula, maantje; Th B van vulva (oris). Waarschijnlijk heeft de kopist wel vulva bedoeld, maar het hem beter bekende gula geschreven.
+v. 456: sore, zo er; noot, pijn.
+v. 457: versmort, verstikt.
+v. 461: uwla = uvula; dit laatste hoort alleen in het m.-latijn thuis.
+v. 464: nemmermeer, nooit, in geen geval; terwille van het rijm kon de slot-n wegvallen; ook in die vorm bestaat het mnl. woord.
+v. 465: ysofragus, slokdarm, trachea.
+v. 471: uel, hier wordt de epiglottis bedoeld.
+v. 478: weder, in tegengestelde richting, d.i. aan de bovenkant.
+v. 486: omme, daaraan; te hant, onmiddellijk.
+v. 487-90: een van de zeldzame plaatsen waar schr. therapeutische raad geeft.
+v. 492: ontleden, openmaken, van de ingewanden ontdoen.
+v. 493: worden geware, waarnemen.
+v. 495: Guittur, corrupte schrijfwijze voor guttur; sterte, strot.
+v. 496: toten vppersten, aan het bovenste gedeelte waarvan.
+v. 502: croostele, kraakbeen.
+v. 503: boven elkander gestapeld; graet, trap, ladder, Th N gradus.
+v. 508: leuen, het physieke leven, het lichaam.
+v. 514: dorder, daar waar; hoofscher naturen spele, het glad verloop van de werking.
+v. 519: hine machene, hij kan hem niet.
+v. 522: sonder, behalve; libaert, leeuw; libaert zou volgens E. Verwijs Nat. Bl. blz. XXXVI, typisch westvlaams en Van Maerlants zijn.
+v. 523: wat voor zin dit vers heeft, is niet duidelijk. Hoogstwaarschijnlijk zit een zware corruptie in de tekst waarvan de betekenis moet gegist worden uit het latijn van Th N, hyene qui rectius cervicibus rigent; we stellen voor te lezen: ende dat doet hyene allene.
+v. 525: de verhandeling over de beenderen volgt in het hs. op die over de hals. Bij Th N en Th B staat zij achter het hoofdstukje van de vingeren en de nagels.
+v. 527: gestaen, staande overeind blijven.
+v. 528: in derre wijs, op dezelfde wijs als.
+v. 529: wech, muur, wand.
+v. 530: gehaerden, uithouden; vergelijk de westvlaamse spreekwijze: hij kan 't niet herden.
+v. 533: geduren, standhouden.
+v. 539: sonder, behalve.
+v. 540: onder den trone, op aarde.
+v. 541: iacob, d.i. Jacob van Vitry (1175-1240), bisschop van Akko; hij schreef o.m. een bekend geschiedkundig werk Historia Orientalis.
+v. 542: takers, te Akko, St. Jean d'Acre.
+v. 544: vanden, van die.
+v. 548: geuelt, gebeurde het; in corten tiden, kort geleden.
+v. 552: diende, op bedevaart ging en ene offerande bracht.
+v. 554: hoede, waarschijnlijk omwille van het vers; Th N medulla est superfluitas sanguinis in ossibus concavitatem habentibus. De vertaling is niet heel juist, ofschoon met hoede een zeer plausibele zin verkregen wordt.
+v. 556: ghinder, daar ter plaatse.
+v. 556-60: in Galenos' opvatting (cfr. Th.N) is het beenmerg een neerzetting in de beenholte van het bloed dat door de ingeboren warmte (calor innatus) ter plaatse wit wordt; daar bij kinderen de ingeboren warmete niet zo sterk is als bij de volwassene, komt het niet tot het stadium van het witte (d.i. gele) merg en blijft dit laatste rood.
+v. 561: voet, onderhoudt.
+v. 574: ne dade tcrosteel, als het kraakbeen het niet deed. Maar ter plaatse van de moude is er geen kraakbeen, alleen maar een vlies en de verbening geschiedt er niet endochondraal.
+v. 583: wide, tussenruimte.
+v. 585: onthouden, vasthouden, tot aanhechting dienen.
+v. 587: Bughende arme vorwaert, Th N brachia ad anterius inflexa.
+v. 588: als nature beghaert, zoals het krachtens zijn natuur behoort.
+v. 589: wel naer, bijna.
+v. 592: met dit vers wordt de voorarm in zijn geheel bedoeld.
+v. 594: darempistel, bovenarm; cfr. Mnl. Woordenboek bij pestel.
+v. 597: dapper, snel; bugende, buigzaam, lenig.
+v. 598: om tegen elke inspanning bestand te zijn.
+v. 601: of zijn vroet, mede bekend zijn.
+v. 603: muus; hiermede kan niets anders bedoeld zijn dan de spierbuik van de biceps brachii. Het woord betekent ook eender welk vlezig lichaamsdeel, de spier in het bijzonder. Staat muus in etymologisch verband met musculus?
+v. 604: nele, schadelijke; waarschijnlijk corrupt voor vuele, Th N nocivus.
+v. 612: dat men het leven behoudt.
+v. 614: been, het onderbeen.
+v. 616: dat het in het been verloopt zoals in de arm.
+v. 623: es van vele mere zinne, Th N est majoris intellectus et majoris ingenii.
+v. 625: bedaerf, heeft nodig.
+v. 626: te zire gewout, tot zijn beschikking.
+v. 627: geneere, in stand houdt.
+v. 628: tsire were, om zich te verweren; in dit vers moet hi bijgedacht worden.
+v. 633: zede, corrupt voor mede, Th N ad retinendum.
+v. 636: gemicke, geschikt tot.
+v. 638: gemeene, te zamen.
+v. 645: gedane, uitzicht, kleur, Th N colorem.
+v. 646: als het op sterven aankomt.
+v. 648: dor, omwille van.
+v. 652: stemmen in hoge mate overeen met hun leefwijze.
+v. 656: hem, is een datief meervoud, slaat op vogele.
+v. 657: hier moet het woord om bijgedacht worden.
+v. 659: riuieren kanalen. Schr. maakt in zijn uiteenzetting niet altijd het onderscheid tussen de fundamentele eigenschappen van arteriën en venen; hij was daarin een man van zijn tijd. Th N vermeldt nadrukkelijk sed non habent venae motum dilationis et constrictionis sicut arteriae.
+v. 667: vute breict, ontspringt (uit het hart).
+v. 671: van danen, daar vandaan, bedoeld worden de hersenaders.
+v. 672: roeste, verhemelte.
+v. 673: dat, derwijze dat.
+v. 674: van danen, hier wordt het hart mede bedoeld.
+v. 681: achter, naar; harentare, overal.
+v. 684: der baten, tot nut.
+v. 689: dat, cfr. v. 673.
+v. 694: lopen op die wijze allemaal samen (in de vede); Th N omnes vene communicant venis quae in virgam descendunt et sunt multe multiplicesque ille vene quae in virgam concurrunt.
+v. 695: daerbi wort het, dat is de reden waarom; dat, dat het.
+v. 698: properlike, in het bijzonder.
+v. 701: daert, zodat het; comt in, blijkt.
+v. 703: Zenewen, hiermede wordt in de medische schriften van Oudheid en Middeleeuwen helemaal iets anders bedoeld dan thans. Het woord betekent niets meer dan: een witte draad, pees, gewrichtsband of echte zenuw; in dit vers, band; Th N nervis ad invicem ossa conjuguntur.
+v. 704: der heift, daarvan bezit.
+v. 705: het hoofd bezit inderdaad geen touwvormige pezen. De volgende verzen tonen duidelijk aan over wat soort zenewen het hier gaat.
+v. 710: scijnkelen, de onderste ledematen.
+v. 713: ghebreict, ontbreckt; cremken, inkrimpen.
+v. 717-20: hier wordt een korte doch gebrekkige definitie van de arterie gegeven. Dat schr. over het fundamenteel verschil van de bloedvaten licht henenglijdt, blijkt uit de vergelijking van zijn desbetreffende teksten; cfr. het hoofdstuk over de aderen.
+v. 720: haer ganc die es biden zenewen lanc, Th N in longitudine extensa nervorum.
+v. 723: bi hem, door middel van de arteriën.
+v. 727-9: deze verzen zijn de vertaling van een bewering uit Th N.
+v. 728: adre, adder, Th N nec serpentes.
+v. 730: sijn, er zijn ook nog.
+v. 730-2: men kan redelijkerwijs aannemen dat de hierin beschreven delen overeenstemmen met wat wij zenuwen heten. Schr. heeft hier Th N sterk beknot.
+v. 733: heeten, geheten; ofwel ontbreekt hier het woord die.
+v. 734: onder tanden, zó is heel zeker de tekst van het hs.; welke betekenis achter die waarschijnliljk corrupte tekst schuilt, moet opgemaakt worden uit Th N: ligamenta sunt nervis similia. In de geest van Th was het verschil tussen zenuwen, ligamenten, aderen en slagaders duidelijker dan wat de mnl. auteur daarvan laat blijken. We stellen voor te lezen ondervanden, d.i. die zich voordoen als.
+v. 736: been, waarschijnlijk ontbreekt hier de meervoudsuitgang, tenzij de slot-n van enden, een t moest zijn.
+v. 738: zaen, onmiddelijk.
+v. 739: weldich cranc, zeer broos; Th N mollis et delicata.
+v. 740: ter breclicheden ganc, tot (zwakheid) scheuren geneigd; Th N corruptioni prona.
+v. 743: na recht, op passende wijze; Th N debita repletio.
+v. 744: sonder ouerloiechede, vult het begrip van debita repletio aan; best te vertalen door: zonder overdrijving; Th N moderata (repletio).
+v. 747: rosaet, licht rood; Th N rufa sive rosea.
+v. 748: in roert, corrupt voor ist root; Th N rubicondus.
+v. 753: versaminge, Th N congeries.
+v. 756: geen let, geen letsel, geen hinder.
+v. 757: ombewist, (on) niet toegerust.
+v. 761: scarp, ruw, ruig; Th N aspera; echt, zeer.
+v. 762: slecht, effen; Th N plana.
+v. 764: bijna over geheel de wereld; Th N in omnibus fere partibus orbis.
+v. 765: sonder, behalve; beronnen, overlopen, bestormd.
+v. 767: ethiophen, Ethiopië.
+v. 768: al hopen (open), zeer duidelijk.
+v. 773: rigge, wervelzuil.
+v. 774: als ende als, helemaal.
+v. 776: bekent, gemakkelijk te kennen.
+v. 777: duergate, van een gat (wervelgat) voorzien.
+v. 779: ricgebene, wervel.
+v. 781: nuicha, er staat nui, ruggemerg, Th N nucha; voor de juiste betekenis en oorsprong van het middellatijns woord nucha verwijzen we naar Constantinus Africanus: De communibus medico cognitu necessariis locis, lib. II, cap. 4. Het klassieke latijn kent het woord nucha niet.
+v. 782: stijdenessens, stevigheid; de s behoort bij stide-nessen-s; doch het is ook mogelijk dat zij, door corruptie van de tekst deel uitmaakt van es.
+v. 783: ric, het westvlaams is hier duidelijk te erkennen; pinen, last, arbeid, zware inspanning.
+v. 784: ten langen dagen, tot een hoge leeftijd.
+v. 788: toter weldicheit, tot het opvangen van geweld; hoogstwaarschijnlijk moet weeldicheit gelezen worden, tot vreugde, tot genoegen; Th N pectus pars est delicata.
+v. 789: wers, minder goed.
+v. 790: Th sine detrimento sui.
+v. 795: Duergate, Th N fistulosum. Het borstbeen vertoont wel vele gaatjes aan de oppervlakte (foramina nutricia), doch de betekenis van die openingen is een andere dan die van het wervelgat; duergate heeft hier niet dezelfde toedracht als in v. 777.
+v. 796: uergaderen, het woord heeft natuurlijk een andere toedracht naargelang het slaat op rebben of op zenewen; hier: zitten vast op.
+v. 799: daeronder risen, daarachter liggen.
+v. 801: die hem, die zich.
+v. 811: zeit, terwille van het rijm moet hier staan seghet: een slordigheidje van de kopist.
+v. 813: de verklaring over de inhoud van dit vers vindt men in v. 821-3.
+v. 814: nattheit, vloeistof.
+v. 817: hem sceed, zich afscheidt.
+v. 821: Bedi, corrupt voor Beda, cfr. Th.N. In Leuvensche Bijdragen, 1942, XXXIV, blz. 110 (W. Dols), staat een fragment dat tot een hs. met correcter schrijfwijze behoort; daar wordt duidelijk Beda gelezen. Cfr. Beda, De Elementis Philosophiae, lib. IV, in Opera Omnia, edit. 1612, Colon. Agrip., Bd. I, blz. 226.
+v. 824: liens, bevestigen dat.
+v. 826: knechtkin, jongetje; de westvlaamsheid ligt er vingerdik op.
+v. 830: roeren, beweging, zowel van het lichaam als van het gemoed.
+v. 831: kerse, kaars, lantaarn; Th N lucerna.
+v. 842: fontene, bron; daervute, waar het (bloed) uit.
+v. 845: de ghifte van hare cracht, Th N virtus ejus.
+v. 846: beghin, Th N principium motivum, het aanleiding gevend beginsel.
+v. 847: begherte, Th N rerum delectabilium; te waren, voorwaar.
+v. 851-6: deze verzen geven de in de Oudheid algemeen geldende opvatting over de longphysiologie weer; men vindt ze bij Hippokrates, Galenos, Platoon, Aristoteles, e.a. cfr. v. 993-6.
+v. 854: waie, waaier; Th N flabellum. In Leuvensche Bijdragen, 1942, XXXIV, blz. 118 besteedt W. Dols enkele bladzijden om te bewijzen dat waie ‘netwerk’ betekent; de tekst van Th N was hem niet bekend; cfr. L. Elaut in Leuvense Bijdragen, 1951, XLI, blz. 107; ibid. XLII, blz. 67.
+v. 856: dattie, opdat; hare, d.i. de eigen hitte van het hart, Th N caloris proprii.
+v. 858: tscarpe, de hartpunt, Th N pars acuta cordis.
+v. 860: ter luchter barst, naar de linkerkant van de borst gekeerd.
+v. 864: clene, een beetje.
+v. 867-8: Th N Est autem cor hominis magnum secundum quantitatem corporis. V. 868 betekent derhalve: de mens heeft het hart met de meeste omvang (maniere).
+v. 873: zonder zin, Th N carentium sensu.
+v. 875: dats zine maniere, dat ligt in hun natuur.
+v. 877: na desen ieesten, overeenkomstig hun aanleg.
+v. 878: wanen, weten, vermoeden; leeke, ongeleerde.
+v. 882: gemate, van matige, gemiddelde omvang.
+v. 883: beneimt tgewout, ontneemt het vermogen.
+v. 891: niet een twint, helemaal niets.
+v. 895: yet omwillens, iets verkeerd, iets kwaad.
+v. 898: dits tekin, dit wordt hierdoor bewezen.
+v. 901: ombiden, laten merken.
+v. 905: beseuen, beseft.
+v. 906: venijn, vergif, vergiftiging.
+v. 907: onuervaerlic, waarschijnlijk corrupt voor onvergankelijc, meer in 't bijzonder: niet door het vuur verteerbaar; Th N negatur cremari posse.
+v. 909: van pijnlicheden, kwaadaardig, twistziek.
+v. 910: zeerich, verdrietelijk.
+v. 912: daer, naar gelang; haer staen, zijn ligging.
+v. 923: menigertiere, is een lapsus calami met slotwoord van v. 921. Dit is ook de mening van A. Boon, Album Vercoullie, blz. 66. Hij stelt voor te lezen lenichede naar Th N est autem epar dulce et in eo est natura lenitatis et besigne dispositionis.
+v. 925: Een vergelijkend-anatomische ketterij van de ergste soort.
+v. 927: Sinte Clement. Wie is die Clement? Clemens Romanus of Clemens van Alexandrië, of een van de tientallen andere heilige Cl.? De eerste behoort tot de eerste, de tweede tot de tweede eeuw van onze tijdrekening. Veel geschriften van Cl. Romanus zijn apocrief. We hebben in zijn authentieke werken geen zinsnede gevonden waaruit zijn belangstelling voor de biologie van de mens kan blijken, of naar welke wij in verband met schr.'s bewering over de lever zouden kunnen verwijzen. Th spreekt van geen heilige, alleen van Clemens. In de werken van Clemens van Alexandrië die vaak getuigen van een degelijke kennis der biologie, hebben we evenmin iets gevonden dat in verband zou staan met wat Sinte Clement in de pen gelegd wordt. Thomas die in de inleiding tot zijn De Natura Rerum een opsomming geeft van bekende en onbekende grootheden die hem de bronnen voor zijn geschrift verschaften, vermeldt geen Clemens. J. van Maerlant neemt in zijn Der Naturen Bloeme de literatuurlijst van Thomas over; we vinden bij hem evenmin een spoor van Clemens. Bartholomeus Anglicus in Proprietates Rerum, L.V. cap. 39, vermeldt evenmin een Clemens, ofschoon hij de in vv. 929-30 vermelde eigenschappen van de lever aangeeft zonder een verband te leggen tussen de rechtszijdigheid van de lever en deze hare eigenschappen. Vincent de Beauvais maakt hiervan evenmin gewag in zijn Speculum Naturale.
+v. 931: Galle, hier wordt de galblaas bedoeld, op andere plaatsen de vloeistof die zich in de galblaas bevindt, een verwarring die men thans zeer vaak bij leken ontmoet.
+v. 933: galiene, Galenos.
+v. 934: caloriene, cholerici.
+v. 941: lustichede, waarschijnlijk listichede; Th N solertia, schranderheid.
+v. 942: verheffinge, trots.
+v. 943: Th N desiderium coitus.
+v. 945: verantworden, reciproceren; Th N velocitas responsionis.
+v. 946: Alle die lichame, heel het lichaam; waert, wordt; Th N totum corpus consequitur ex felle calorem et siccitatem.
+v. 950: lange lijf, lang leven.
+v. 955: een deel bet of, nogal wat verwijderd; Th sed a remoto magis loco.
+v. 956: worden om hun nederigheid geprezen.
+v. 957-8: een van de duistere plaatsen uit het geschrijft; waarschijnlijk ligt de betekenis in een versterking van v. 956. Thomas geeft geen houvast.
+v. 961: filosophien, philosoof; bezach, leerde kennen.
+v. 963: felhede, wreedheid.
+v. 964: hine, hij hem; zochte, zacht van aard.
+v. 966: in wanderen, in de omgang.
+v. 967: dit vers heeft geen homoloog bij Th.
+v. 973: eens gedaen, in dezelfde stemming.
+v. 975-6: de gewoonte verschaft sommige lieden dusdanige raad, precies alsof het de natuurlijkste uiting van hun eigen aard was.
+v. 987: alsoene, als zij hem.
+v. 991: hem ontsiet, vreest; is westvlaams.
+v. 992: hoopt is de juiste schrijfwijze en vertaling; Th N geeft spirat, Th B daarentegen sperat.
+v. 993: wandert, gaat heen en weer, wandelt.
+v. 994-6: cfr v. 854-66.
+v. 999: ne hebber wat doen, hebben ze niet vandoen.
+v. 1003: heift longere ende bloet, Th N habet pulmonem sanguineum magnum.
+v. 1005: dit vers zou moeten de vertaling zijn van Th N vero animal; van hem, (sic) is wellicht de corruptie van ei of van een woord dat de vertaling is van ovans; dit laatste moet een homoloog zijn van oviparis, eierenleggend; deze betekenis vloeit voort uit Th N die bijvoegt sicut avis.
+v. 1007: darst, heeft dorst.
+v. 1013: zede, corruptie voor rede; Th N causa crementi.
+v. 1016-7: Th N calor rectificat corpus animalium, et propter hoc est tantum recti corporis.
+v. 1024: gaat de mens rechtop en niet naar de grond gebogen; Th N rectus fit homo et erectus ad celum.
+v. 1032: zo soe minder es, hoe kleiner de long is.
+v. 1037: lanc ende smal, Th N strictum et longum, twee eigenschappen die de menselijke milt niet bezit. De dwaling is des te erger daar de mnl. en de latijnse tekst naar het zwijn verwijzen waar de milt inderdaad lang en smal is; galenische anatomie, of wellicht een echo uit Salerno; de bekendste anatoom uit deze school, Copho, schreef een Anatomia Porci.
+v. 1044: te hant, onmiddellijk.
+v. 1045: gagel, mirtedoorn, muisdoorn, steekpalm.
+v. 1048: moielichede, bezwaren.
+v. 1052: dit vers brengt in herinnering dat de zwarte gal welke in de milt voortgebracht wordt, uit het bloed komt.
+v. 1054: in wene, gauw gaan schreien.
+v. 1062: vitaelge, voedsel.
+v. 1065: al het levende heeft in het bijzonder dit ene kenmerk gemeen.
+v. 1072: sonder, behalve.
+v. 1073: te mate, te zamen.
+v. 1074: naren, van achteren.
+v. 1076: er staat gansich; de copist heeft hier een slordigheidje te meer op zijn kerfstok. Er moest blijkbaar gauwich staan, Th N avidissimus.
+v. 1077: van dulre maniere, dwaas, Th N minus sollertes.
+v. 1083: het hoofdstuk van de ribben wordt door Th B achter dat van de darmen geplaatst.
+v. 1087-8: het komt er bij die middeleeuwse anatomen op enkele ribben onder of boven niet op aan.
+v. 1090: en overtreffen alle andere ribben in beensterkte.
+v. 1095: sinte clement, cfr nota bij v. 927.
+v. 1096: bedarflic, onontbeerlijk, Th N spreekt van propria instrumenta humano corpori.
+v. 1097: den meinsce, is een datief.
+v. 1102: zodat zij de andere spijzen niet hinderen; Th N non impediantur; ne, waarschijnlijk corrupt voor na.
+v. 1103: alte zaen, al te snel; Th N ad subitum.
+v. 1110: versiet, er op let.
+v. 1113: rou, oneffen, ruw.
+v. 1120: in hem ne gaet niet, in hem vindt men niet; Th N a corpulentiis ciborum semper est jejunum.
+v. 1121: grouue spise, de vaste, niet vloeibare bestanddelen van de spijsbrei, die de faeces zullen uitmaken, in tegenstelling tot tnatte dat de urine zal worden.
+v. 1126: daermekine, d.i. het jejunum; die, dat; Th N in isto ergo intestino.
+v. 1129: daer vute, d.i. uit het jejunum; zij, d.i. de natuur, cfr v. 1125.
+v. 1130: zenden, corrupt voor zendet.
+v. 1131: verziedet, Th N decoquitur, in de betekenis van klaarmaken voor de vertering (verduwing).
+v. 1134: tupperste, Th N cujus vero pars purior; upperste is een verkeerde vertaling van purior. Heeft schr. niet verward met superior? Th B zegt ook purior.
+v. 1137: zelfde opmerking als voor v. 1134; Th N cujus sanguinis pars purior per venam ad cor deducitur, ofschoon dient aangestipt dat de bovenste laag van het bloed, het helderste deel is.
+v. 1142: naturlike hitte, Th N calor naturalis, bij Galenos calor innatus geheten.
+v. 1145: leuen, Th N spiritus vitalis, die volgens de oude physiologie zijn oorsprong en woonplaats in het hart heeft.
+v. 1147: der naturen, Th N spiritus naturalis, in de lever gelegen.
+v. 1149: des zinnes geest, Th N spiritus naturalis, in de hersenen gelegen.
+v. 1151: verheessche, te weten kom.
+v. 1153: die anders niet samen zouden te brengen zijn (daar zij heel verschillend van aard zijn).
+v. 1158: middewerde, schakel.
+v. 1163: haren crop; in de oudere anatomische geschriften is dit een zeer onduidelijk begrip; men kan er evengoed de betekenis van orificium internum vesicae, als van urethra posterior aan hechten.
+v. 1167: heuet, waarschijnlijk corrupt voor levet.
+v. 1174: properlike, eigenlijk; nochtan, evenwel.
+v. 1179: die, dat is de matrix.
+v. 1180: tere creaturen, de menselijke vrucht, Th N foetus; tere zou ook kunnen staan voor tot eenre.
+v. 1186: lyets, bevestigt het.
+v. 1188: Th N ad lusum generationis. Het mnl. vers geeft meer weer dan de vertaling van het latijn; het is een dichterlijke noot middenin een saai tractaat.
+v. 1189: wertele, Th N radices; hiermede wordt de vasculaire steel bedoeld.
+v. 1194: luxurien, wellust.
+v. 1200: ieeste, beschrijvingen.
+v. 1202: bi tusscen kent, aan onderscheidt; cfr. het huidige westvlaams.
+v. 1203: wertel, cfr v. 1189 en 1191 en nota bij v. 1189.
+v. 1212: de opvatting dat in de penis kraakbeen aanwezig is, was in de Oudheid algemeen; de verklaring vindt men in vv. 1213-5.
+v. 1216: leuenlike geest, Th N spiritus vitalis, die in het hart woont, cfr vv. 1144-5 en v. 1237.
+v. 1218: visieren, verbeelding.
+v. 1222: doetene, doet hem.
+v. 1224: daer toe, met betrekking erop.
+v. 1225-6: de anatomie leert dat het in werkelijkheid andersom is.
+v. 1228: luxurie, cfr. v. 1194.
+v. 1230-47: de ader waarlangs de wellust gevoerd wordt uit de nier naar de lever en het hart en tenslotte in de penis, is een vrucht van de verbeelding der Ouden; bovendien is het niet zeer duidelijk of schr. daarmede geen zenuw op het oog heeft.
+v. 1233: zitten, woonplaats.
+v. 1237: verstaen, opgevangen, vernomen.
+v. 1244: Th N apprehensiva vel intellectiva amoris virtus.
+v. 1248: Arsbillen, in 't latijn nates, bij Th B anchae; man, mens.
+v. 1260: Lanken, flanken, liezen, heupen, onderlijf, buik.
+v. 1262: lendine, lenden, geslachtsdelen, hypogastrium; Th B ylia ( ylia).
+v. 1265-8: geven de oudere opvatting weer omtrent het ontstaan van de vetlaag op de bekkengordel, meteen van de lumbago en andere kwalen die achter de verzamelnaam van lanceuel schuil gaan: pleuritis, nierkoliek, spit, appendicitis, enz...
+v. 1270: Th N et maxime in hiis que fumositates generant.
+v. 1271: lancenel, zijdewee; cfr nota bij v. 1265-8.
+v. 1272: Lendine, hier weer te geven door heupen; Th N spondilia.
+v. 1276: werc, het maaksel, d.i. het lichaam.
+v. 1277: zonder ual, zodat het niet valt.
+v. 1280: zenewen, d.i. pezen, banden, zenuwen.
+v. 1282: planten; voetzolen.
+v. 1285: somme, de totale massa van het lichaam.
+v. 1286: geleet, tot gestalte gekomen.
+v. 1290: zochte, zacht van aard.
+v. 1293: gene alle, alle andere dieren, cfr v. 1288.
+v. 1300: tekin, kunstwerk.
+v. 1303: vut ende vut, tot het einde toe.
+v. 1308: de zaken, de oorzaak.
+v. 1309: genaken, geslachtelijke omgang hebben.
+v. 1310: pijnt, beijvert zich.
+v. 1311: zoe, elk vrouwelijk wezen van de soort, vrouwelijke geslachtspartner.
+v. 1314: te waren, voorwaar.
+v. 1320: meent ende begaert, Th N intentio ( spermatis masculi).
+v. 1322-3: Th N formare ad similitudinem ejus a quo separatum est.
+v. 1324: naturlic geest, spiritus naturalis, cfr nota bij v. 1147.
+v. 1327-32: deze verzen herhalen wat reeds in v. 1320-3 werd gezegd. Zij leggen de nadruk op de aristotelische opvatting volgens dewelke de man de gedaante, en de vrouw het stoffelijk substraat voor de menselijke vrucht schenken.
+v. 1334: winnen, verwekken; gewout, eigenschap.
+v. 1337: ganc, ontwikkeling.
+v. 1345: als haar hoegenaamd geen letsel hindert.
+v. 1347: pliet, zich overgeeft aan.
+v. 1348: in doelmatige verhouding gemengd, d.i. de passende bestanddelen bevattend.
+v. 1352: luuct, sluit dicht.
+v. 1358: Dies, op gelijke wijze.
+v. 1360: gedwas, dwaasheid.
+v. 1362: hie, mannelijke partner.
+v. 1365: dies, derhalve; te lachterne, te misprijzen.
+v. 1371: vertogen, verschijnen.
+v. 1372: zomen, somwijlen.
+v. 1373: bet spader, iets later.
+v. 1374: Jan, d.i. Johannes Hispalensis, bekend vertaler van wetenschappelijke werken uit het arabisch in het latijn (1ste helft van de 12de eeuw te Toledo); was van joodse afkomst.
+v. 1379: baren, te voorschijn komen.
+v. 1380: twi het zij, hoe het ineenzit.
+v. 1384: dies, derhalve.
+v. 1388: ende dat niet mesquame, opdat het geen kwaad zou berokkenen.
+v. 1394: dat zelue bloet, d.i. het menstruele bloed.
+v. 1399: bediet, waarschijnlijk corrupt voor gediet, groeit.
+v. 1400: naer, dichtbij.
+v. 1407: dreget, zich richt, aanleunt.
+v. 1411: datter, dat het ter; iet tide, een beetje afglijdt.
+v. 1413: in zijn gewout, naar wens.
+v. 1414: maect dicken, verdikt; Th N inspissat.
+v. 1415: zoe, d.i. de natuur.
+v. 1416: ter somme, in zijn geheel.
+v. 1417: ere, ene; liese, vlies.
+v. 1419: an mingen, zich mee bemoeie.
+v. 1420: secondine, vruchtvlies, nageboorte.
+v. 1425: Macrobius, romeins geleerde. omstreeks het begin van de 5de eeuw na Chr., neo-platonisch wijsgeer en natuurkenner.
+v. 1426: liesen van bloede, bloederige vlokjes; Th N guttae sanguinis.
+v. 1427: es hoede, is beschermer, beschermt.
+v. 1429: houesscher, deugdelijk, geschikt. Dit pareltje werd door de dichter uit eigen inspiratie bijgevoegd.
+v. 1430: Th B spreekt van vicesimo primo die.
+v. 1430-1: die zeven dagen slaan op het verschijnen van de bloedvlokjes aan de vrucht; het is een nadere verklaring van de 31 dagen die v. 1430 aanstipt.
+v. 1431: zage, verzinsel.
+v. 1432: wort het verstot, wordt het verhard, corrupt voor verstoct; Th B coagulatur.
+v. 1434: teenre massen, een gelijkmatige massa.
+v. 1435: wort, wordt het; Th N Exinde incipit virtus formativa et formatur embrio.
+v. 1438: Dat ghinder, wat daaraan.
+v. 1439: beens gewout, Th N in substantiam ossis.
+v. 1447: visieren, bevroeden.
+v. 1448: dorborende nature, de natuur die alles van holten voorziet; Th N virtus concavativa.
+v. 1452: datsoe, zodat zij.
+v. 1456: bi zire ghiften, door de gave van God; Th N divino munere.
+v. 1457: vat, lichaam; deze betekenis van vat ontmoet men vaak in bijbelteksten, o.m. Paulus, 1 Thess., 4, 4.
+v. 1460: porringe, beweging.
+v. 1463: ontfane, ontvangenis.
+v. 1464-82: in deze verzen wordt op het gezag van Aristoteles die hierin door Augustinus ondersteund wordt, de schepping van de ziel door het Opperwezen verdedigd tegen sommige ketterse stellingen in, die volhouden dat de ziel ( intellectus rationis. id est anima rationalis, Th N) uit de ziel van de ouders ontstaat, zoais het vlees uit hun vlees (cfr. v. 1477).
+v. 1470-3: Th N anima a deo infundendo creatur et creata infunditur; diviseert, leert grondig.
+v. 1476: met vliten, in zijn zorgzaamheid.
+v. 1479: vornomt, vroeger medegedeeld.
+v. 1483: hier wil ik het bij laten.
+v. 1489: bekende, tot het inzicht kwam.
+v. 1497: na der naturen recht, naar het bestel van de natuur.
+v. 1500-1: Th N non indiget egestione superfluitatum.
+v. 1507: met goeder moete, rustig, op zijn gemak.
+v. 1508: ende zonder hare, zonder die zuivering.
+v. 1512: mael, vlek; cfr de uitdrukking ijzermaal, d.i. roestvlekken op linnen, enz.
+v. 1519: het duerviele tkint te male, het zou het kind al vallend terzelfdertijd doordrenken.
+v. 1523: gebornesse, geboorte; Th N virtus nascitiva.
+v. 1532: gewint, bereikt.
+v. 1533: zere roerende, zeer beweeglijk.
+v. 1534: maect hem besich, maakt zich druk.
+v. 1536: zenewen, vliezen; met gewout, krachtig.
+v. 1538: comt vort, komt te voorschijn.
+v. 1557: vat, baarmoeder.
+v. 1559: scout, de oorzaak.
+v. 1565: comen, gekomen.
+v. 1566: sidelange, in zijdeligging; ricgelange, in rugligging.
+v. 1569: heifmoeder, vroedvrouw.
+v. 1570: met zinne, met beraad; haer, d.i. de barende.
+v. 1571: aerme, och arme! eilaas!
+v. 1573: ende want, doordat; nie, nooit.
+v. 1574: genesen, in het leven blijven; Th N nasci ad vitam.
+v. 1575: bi desen, naar aanleiding hiervan.
+v. 1576: dit claeget plinius, de heidense schr. betreurt niet het teloor gaan van de ziel, maar het feit dat zoveel kinderen sterven wegens baringsverwikkelingen, veroorzaakt door de onkunde van de vroedvrouwen.
+v. 1578: neimt vor goel, becritisere het niet.
+v. 1579: hets scamelic, men schaamt er zich voor; maer dat wesen moet, het is onvermijdelijk.
+v. 1580: wisen, aantonen, leren.
+v. 1582: Cleopatra. Deze is de bekende koningin van Egypte niet. G. Sarton vermoedt dat zij een vroedvrouw uit de 4de of 5de eeuw na Chr. was ( Introduction to the History of Science, vol. I, 1927, blz. 433). De teksten waarop vv. 1582-9 slaan, vindt men in de oude verzameling van gynaecologische geschriften: Gynaeciarum, Sive de Mulierum Affectibus et Morbis, auct. Israel Spachius, Argentinae, Zetneri, 1597. Zij luiden op blz. 27: ‘ Utile praevidi vobis scribere de passionibus matricis: supervenientibus enim plurimis et diversis saepius passionibus matrici, ex quibus aliquae periculosae et insanabiles fiunt, propter confessionem turpitudinis: aliae vero sanabiles ad mediocritatem aegritudinis. Quapropter ratio pendat, quae verecundia celat.’ En voorts: ‘ Desideranti tibi, filia charissima, et habere volenti contrarium curationis mulierum facere laboravi. Et eligens praeclaros libros magno ac diligenti studio ex Graeco in Latinum transtuli, quia huiusmodi sunt in memoriam durare. Memineris autem, me tibi saepius praecepisse, et iusiuranduam a te exegisse, est nulli tam gloriosam rem facile credideris. Nunc ergo si eam perdideris, tuae culpae queraris. Cupiditas vero hominum non habens certam fidem. Patiar, o Theodate, dici medicina Reginarum, Cleopatra soror Arsenoes, quae remedia medicinalia, quibus saepe usa sum, et utique experta, conscripsi et populo tradidi ut posteritas beneficio huius artis apud faeminas duret’.
+v. 1588: scamel, schroomvallig.
+v. 1589: belget, maakt u niet boos.
+v. 1591: als de vrouw te vetlijvig is.
+v. 1593: verdrawen, gekromd, misvormd.
+v. 1596: bulrichde, met een bult op de rug; de westvlaamse inslag is aan dit woord goed merkbaar; ongeformeert, verkeerd liggend, Th N contra naturam positum.
+v. 1597: wien deert, die hierbij last ondervindt.
+v. 1600: vutwaert tiden, buiten treden.
+v. 1603: formeert, schikt het met een handgreep.
+v. 1606: houden, vasthouden, tegenhouden; se, di.i de vrucht, Th N eum teneat.
+v. 1607: laten niet gewouden, niet gedogen; hem, d.i. de vrucht.
+v. 1608: tien tiden, onder het voortkomen, op dat ogenblik; tien, te dien.
+v. 1609: scueren, scheuren; ziden, zijde, hier baarmoeder.
+v. 1611: vort recken, voort regelen.
+v. 1614: hart, in Vr. H. dat grote tekstdelen uit V. Sm. L. overneemt staat op deze plaats, v. 859 sachte; Th N durus stratus.
+v. 1615: dit vers werd door schr. bijgedicht; staat in Th niet; se, d.i. de vroedvrouw; haer, de barende.
+v. 1630: zwoegt niet langer om het naar buiten te brengen (door te trekken).
+v. 1633: letten, dralen.
+v. 1635: ende doet, en beproeft,
+v. 1637: lancs der ziden, d.i. van de vrucht.
+v. 1638: vut winnen, naar buiten halen.
+v. 1640: versceeden, uiteen; stemt overeen met de huidige westvlaamse uitdrukking.
+v. 1647: altemale, geheel en al.
+v. 1650: ordonneert, schikt.
+v. 1660: ten tide, thans.
+v. 1669: maer, corrupt voor met.
+v. 1671: fenigrieken, bokshoorn, soort van venkel, een geneeskrachtige plant.
+v. 1672: malewen, malve.
+v. 1673: bi rade, zoals 't hoort.
+v. 1675: herde zaen, met grote spoed, kort na de bevalling.
+v. 1677: zijn genesen, zijn bevallen.
+v. 1679: dat waer die, indien zij; leget, is bevallen.
+v. 1684-7: zodat zij, met behulp van deze kennis, de kracht van de natuur ondersteunen die, op zichzelf, niet in staat is de barende helpen.
+v. 1689: met dit vers wordt uiting gegeven aan het verlangen dat onbevoegden van het geschrift geen inzage zouden krijgen, cfr v. 1579, v. 1718. Th N en B spreken dezelfde wens uit, na het hoofdstuk over de geslachtsorganen.
+v. 1690: hier begint het derde deel van het tractaat. Het is volkomen vreemd aan de verloskunde en aan de anatomie die in de vorige delen behandeld worden.
+v. 1692: daerhi bi can, zo ver en telkens hij kan.
+v. 1693: up dat, mits, op voorwaarde; god der eren, God de Heer; Th N conditor; ian, gunne.
+v. 1694: bi, corrupt voor hi; sonder euel, Th N evadere egritudines.
+v. 1699: de opvatting dat deze aangelegenheden schroomvallig dienden geheim te blijven, vindt men herhaalde malen uitgedrukt, cfr v. 1579, v. 1689, v. 1718. Jacob van Maerlant geeft aan zijn boek, dat een gelijksoortige stof behandelt, de titel: Heimelichede der Heimelicheit.
+v. 1701: sident, naderhand; te waren, bewaard.
+v. 1704: Th N gewaagt niet van de gulden letters, Th B wel; d.i. ons inzlens geen afdoende bewijs dat de auteur zijn werk niet op Th N heeft vertaald.
+v. 1706: clerc, leerling.
+v. 1710: bederflic; Th N corruptibile.
+v. 1715: in wille, Th N visum est michi; in, voor ic.
+v. 1721: ende dudus, en zo gij aldus.
+v. 1722: heues wat doen van fisiciene, hebt gij geen uitstaans met artsen.
+v. 1723: en zij, tenzij.
+v. 1725: met luste, met list; gescuwen, vermijden.
+v. 1729: effene recken, Th N equaliter extendere.
+v. 1740: heuet, verhoogt.154
+v. 1744: delijt, genot, te weten het aantrekken van zuivere klederen.
+v. 1745: moet, gemoed; verblijt, op gesteld is.
+v. 1750: scortse, schors.
+v. 1751: alrene, alruin, mandragora.
+v. 1753: neimt de flueme, verwijdert het slijm; Th N fleuma. De latijnse tekst aanziet het verwijderen van het slijm als een gevolg van het tanden reinigen; subtrahunt fleuma is gelijkwaardig met mundant dentes; de mnl. auteur neemt het voor een afzonderlijke handeling.
+v. 1755: daer toe, daarenboven.
+v. 1758: specie, welriekend kruid.
+v. 1760: in saison, overeenkomstig het jaargetijde; Th N presenti tempori congruis, cfr v. 1772.
+v. 1764: als ende als, volkomen.
+v. 1766: vet, struis, weelderig gezond.
+v. 1769: mersen, doen toenemen; 'tgrauwe, het grijze haar, Th N tardare facit caniciem; mersen is corrupt voor merren, vertragen.
+v. 1774: ziekte, corrupt voor ziele, Th N anima, cfr Boon, blz. 67.
+v. 1775: sonder, tenzij.
+v. 1777: derre wise, op die wijze.
+v. 1781: onder ziele blide nature, Th N ex leticia anime qua dilatata est.
+v. 1783: latuarie, likkepot.
+v. 1785: zoveel als overeenkomt met het gewicht van 4 engelse penningen, Th N quatuor argenteos.
+v. 1786: de flueme, Th N fleuma; in corten dagen, na een korte wijle.
+v. 1787: croppe van der magen, eigenlijk de hals van de maag, d.i. de maagmond, cardia.
+v. 1794: daer redene an es, Th N de hiis quae rationem habere videris.
+v. 1797: tidende, volbrengend, Th N vel simile quid agendo.
+v. 1799: breken, opbreken, zich verwijderen.
+v. 1800: licht, maakt minder drukkend.
+v. 1801: meerst, vermeerdert, cfr v. 1769.
+v. 1803: ter cure, in juiste mate, naar wens.
+v. 1807: van hetgeen u best aanstaat.
+v. 1809: geheven, opgegaan door zuurdesem.
+v. 1810: stic, is duidelijk westvlaams.
+v. 1811: onthier ende, totdat; die = di; echt, opnieuw, nog; Th N cessare a comestione donec adhuc voluntas et desiderium remanserit comedendi.
+v. 1812: naer, omwille van het rijm was na beter; waarschijnlijk een slordigheid van de kopist.
+v. 1814: breict, beklemt; Th N angustiatur pectus et animus.
+v. 1816: dus, op die wijze; min, in mindere mate; in haren gront, Th N in fundo stomachi, d.i. de plaats waar de spijsvertering drukst is.
+v. 1819: borrens, water; in alre wise, hoe dan ook.
+v. 1820: Th N donec cibi in consumptione veniant; wel naer, bijna.
+v. 1822: vul buucs, terwijl de buik vol is.
+v. 1823: so lanc zo mere, hoe langer hoe meer.
+v. 1825-6: Th N Quod si non potest fieri quin aqua libatur et necesse fuerit.
+v. 1835: onlange, Th N una hora.
+v. 1837: vul maec, voleindig; daer, op die wijze liggend.
+v. 1841: became, heerlijk.
+v. 1844: echt, andermaal; dune, tenzij ge; best, zijt; des, daaromtrent.
+v. 1850-1: es vrese groot, deze zinsnede dient voor het goed begrip na v. 1851 geplaatst; vrese, gevaar.
+v. 1853: niet tot verteren in staat; verziendens, inwendige koking, d.i. de spijsvertering.
+v. 1856: Wel tijt, wanneer.
+v. 1861: so, zij, d.i. de maag; Th N Quos substrahit stomachus de superfluitate corporis; het vers stemt niet heel juist met Th overeen.
+v. 1862: destorberen, in de war brengen.
+v. 1868: tiden, jaargetijden.
+v. 1872: wedemaent, juni.
+v. 1874: pietmaent, september.
+v. 1880: wacht, geef acht op.
+v. 1882: temperingen, juiste dosering van verschillende bestanddelen.
+v. 1883: verwect smeinscen bloet, Th N in eo excitatur sanguis.
+v. 1887: met genouchlicheden: met matigheid; Th N non superflua.
+v. 1888: na mijn eten, staat voor na mijn heten, volgens ik uitdrukkelijk verklaar.
+v. 1891: laten, bloedlaten; vp, hoort bij daer.
+v. 1892: bezich zijn, het druk hebben, bewegen; Th N motus corporis.
+v. 1893: gerat, rad, flink; vult de zin van het vorige vers aan.
+v. 1895: pusoen, purgerend drankje.
+v. 1898: Th N erroris medicinae ex incuria.
+v. 1903: houti = houtu; geheet, uitdrukkelijke verklaring.
+v. 1905: tongemate, overmaat.
+v. 1906: verblus, uitblus.
+v. 1907: Ende staat voor eet, Th N et comedatur quicquid frigidum fuerit.
+v. 1912: pume garnaten, granaatappelen.
+v. 1914: Th N copulum parce petant; ouer spele, moet in de etymologische zin opgevat worden: te veel.
+v. 1915: late, cfr v. 1891.
+v. 1916: ten zij de nood dwingt, Th N nisi necessitas fuerit.
+v. 1917: hef dijns lijfs hoede, verhoog de zorg voor uw lichaam.
+v. 1919: ende dat beziet, en let er wel op.
+v. 1927-8: nu bewegen is beter dan des zomers, Th N motus corporis plus expedit quam in estate; danne, hoorde vóór pinen te staan.
+v. 1931: doen, toestand, aangelegenheid. In deze betekenis wordt het woord in het huidig westvlaams nog gebruikt.
+v. 1936: wederin, hamel.
+v. 1937: harsten, rugstuk; dat heesch, zou moeten de vertaling zijn van Th N universa pigmenta calida. Waarschijnlijk heeft de auteur zulks niet op het oog gehad, en luidt de betekenis: alles wat naar ‘de eis’ van 't jaargetijde is, ten zij heesch een corruptie is van heet es, maar dan komt het rijm in het gedrang.
+v. 1940: die et, eet die.
+v. 1941: in den tiden, op dat tijdstip; bet, meer.
+v. 1942: vardigh, loslijvig, Th N solutio ventris.
+v. 1943: en doe, zo niet doet.
+v. 1944: en doe noot, tenzij in geval van nood.
+v. 1946: gewinnen, verkrijgen; oengement, zalf.
+v. 1947: omtrent, aan alle kanten.
+v. 1948: nes niet onbequame, komt niet ongelegen; Th N nec impedit in hoc tempus.
+v. 1949: Th N motus corporis.
+v. 1951: bispel, lering, zedeles.
+v. 1952: hout, bewaar, draag zorg voor
+v. 1959: tweer sins, op tweeërlei wijze.
+v. 1960: gebreict, verslijt; Th N deficit.
+v. 1963: breict, verzwakt; verdomt, te niet gaat.
+v. 1964: bi quader hoede, door onbehoedzaamheid.
+v. 1965: onvroede, de dwazen.
+v. 1966: veroukelosen, een roekeloos leven leiden
+v. 1969: vet, flink, gezond.
+v. 1974: lepen, corrupt voor slapen, Th N dormitio post comestionem.
+v. 1978: vp, tot op het ogenblik, juist zolang dat: deze betekenis leidt men uit Th N af, et sedere in illis modicum.
+v. 1979-82: Th N ne accipiat balncum ex humiditate corporis, sed magis corpus ex humiditate balnei recipiat.
+v. 1981: na, naar; lecke, overhale, overneme.
+v. 1985: en ware indes zomers maniere, Th helpt de zin begrijpen, Th N unicuique tamen congruit temperatum et hoc maxime in estate; Th B spreekt van temperamentum.
+v. 1986: nosen, schaden.
+v. 1987: danne, derhalve.
+v. 1988: spuwe, braking opwekken.
+v. 1989: alst bedarf, als 't behoeft.
+v. 1995-6: Th N confortabitur et rigabitur corpus humiditate et pinguedine; humuren, staat waarschijnlijk voor natheden.
+v. 1997: zede, gewoonte; Th N dispositione.
+v. 2001: Th N cum dilectissimis conversari.
+v. 2002: hier iegel, daarentegen.
+v. 2005: pinet, zich afslooft; ouer wet, buitensporig; Th N ultra mensuram.
+v. 2006: Th N frequenter ad solem stare.
+v. 2007: verwandelingen, wandelingen; Th N ambulare.
+v. 2011: daer vulnesse in es ende stanc, Th N in acquis sulphureis.
+v. 2013: met gewout, met aandrang, met gulzigheid.
+v. 2014: ontvarweden, ontkleurde.
+v. 2015: ongansen, waaraan iets ontbreekt, niet meer fris; Th N corruptum.
+v. 2016: menisoen, purgeren.
+v. 2018: Th N in venere mensuram excedere.
+v. 2019: serichede, hartzeer.
+v. 2020: Th N metuere et cogitationes pessimas habere; maer = mare, angst kwade bedenking.
+v. 2021: veinsen, verzinnen.
+v. 2025: in vernuwen, uit voortspruiten.
+v. 2026: sneven, struikelen, in zonde vallen.
|
|
vorige
