|
|
|
| |
| | | |
Varia 1658-1666.
1658.
Dans sa lettre du 5 mars 1659 à Boulliau (T. I, p. 361) Huygens donne une description de sa lunette astronomique ainsi que de l' ‘engin à trois perches...par la quelle je [la] hausse’. Le Manuscrit A fait voir que cet engin date d'avant septembre 1658, puisqu'il y est représenté à la p.

43 dont le revers porte la liste des personnes auxquelles Huygens envoya son ‘Horologium’ de cette année dès les premiers jours du mois nommé.
L'interêt de Huygens qui, on l'a bien vu par les lettres qui précèdent, avait reçu une instruction
| | | | classique, pour les sciences modernes, la mathématique, la physique, l'astronomie, les arts mécaniques, l'architecture etc. n'excluait pas chez lui celui pour la civilisation antique dont d'ailleurs cette instruction même lui avait appris - sans qu'il ait jamais eu l'ambition, nous l'avons dit aussi à la p. 37 du T. XVII, d'être historien lui-même - que proviennent les arts et sciences de l'Europe moderne; bien souvent du moins ils s'y rattachent. Sans doute, nul ne dira que notre architecture du dix-septième siècle ou des siècles antérieurs est directement et ostensiblement liée à celle des Egyptiens, même si l'on n'en considère que le côté technique exclusivement. On ne sera néanmoins, croyons-nous, pas surpris de voir Huygens s'intéresser particulièrement aux pyramides. Ne les ayant pas visitées lui-même, il doit se borner à enregistrer sur ces célèbres monuments les données fournies par différents voyageurs antiques et modernes. Le plus récent des auteurs considérés par lui est le professeur d'astronomie J. Greaves, premier savant, paraît-il, qui ait pris des mesures exactes: il traduit en latin une partie de sa publication anglaise de 1646.
La f. 9-10 des Chartae mathematicae n'est pas datée, mais comme les passages du Manuscrit K sont du 29 septembre 1658, nous croyons devoir publier l'ensemble des citations parmi les Varia de ce mois, en laissant à celles des Chartae l'ordre - pas toujours chronologique, ce qui importe peu - que Huygens leur a donné.
Chartae mathematicae f. 9-10.
| |
Dimensiones Pyramidis Aegypticoe maximoe secundum diversos.
Strabo lib. XVII1). Τετταράϰοντα δ᾽ἀπὸ τῆς πόλεως σταδίοις παρελϑόντι, ὀρειν τιςὀϕρύς ἐστιν, ἐϕ᾽ᾗπολλαὶ μὲν πυράμιδες εἰσὶτάϕοι τῶν βασιλέων. τρεῖς δ᾽ἀξιόλογοι, τὰς δὲ δύο τούτων ϰαὶ ἐν τοῖς ἑπτὰ ϑεάμασι ϰαταριϑμοῦνται˙ εἰσὶ
γδ᾽ σταδιαῖαι τὸ ὕψος, τετ ράγωνοι τῷ σχ ματι, τῆς πλευρᾶς ἑϰάστ ς μιϰρῷ μεῖζον τὸ ὕψος ἔχουσαι.
Purchas Pilgrim.2) 6. Booke Ch. 8 § 33). out of Georg. Sandijs journey an. 1610.
| | | | lib. 24). The greatest of the three, and chiefe of the worlds seuen wonders, being square at the Bottome, is supposed to take up eight acres of ground. Euerij square being three hundred single paces in length, the square at the topp consisting of three stones onlij, yet large enough for threescore to stand upon. ascended by two hundred and fiftie five steps, each step about three feet high, of a breadth proportionable. 20 yeares it was a building by 366000 men continually wrought upon.
Plin. lib. 36. c. 125). 366 hominum millia annis 20 eam construxisse produntur. Tres vero factae annis 68. mensibus 4. Amplissima 8 jugera obtinet soli, quatuor angulorum paribus intervallis 883 pedes singulorum laterum. Latitudo à cacumine pedes 25.
Peregrin. Hierosolijmit. Princ. N.C. Radzivili6). Duae majores stupendâ et incredibili sunt magnitudine; altera tamen excellit, quae tam in altitudine, quàm in latitudine et longitudine trecentos habere cubitos dicitur. Ascensus propter lapidum crassitiem (quilibet lapidum 3. cubitos longus et latus, altus verò plus quàm uno et semisse) grauis et laboriosus, securus tamen est. et licet passu conuenienti usus fuerim, vix tamen intra unam et dimidiam horam Pyramidis summitatem ascendi, ubi planicies est quadrata spacium decem cubitorum in qualibet parte complectens.
Purchas Pilgrimage7). 6. Booke8) 2. Ch.9) § 2.10). Bellonius affirmeth that the
| | | | Pyramides rather exceed then fall short of the reports of the ancient: and that a strong and cunning archer on the top, is not able to shoot beyond the fabrick of one. Which Villamount11) being there caused to be trijed and found true. William Lythgow12) writeth that the height of one is 1092 feet (Pliny saith 883. the second 737. the third 363) as their dragoman told him. The top thereof is all one stone (Sandijs hath 3. stones) which hee measured seuenteen foot in euerij square.
Le Sr. de Stockhove voyages au Leuant. 1631. 32. 3313). Nous montames jusques au haut de la pyramide, laquelle par enbas paroist pointue: ce neanmoins nous y trouuames une platte forme de 18. pas de tour, consiste de 8 pierres. - Cette Pyramide a 240. rangs de pierres d'enuirons 3. pieds de hault. et 1088. pas de tour.
Jan Somer. Reise naer Levante. 159014). De Grootste daermen op kan gaen is, soo men seght, van 334 schreden breedt. maer een van ons geselschap heeft 't selve versocht, vonde maer 260 schreden. De Hooghde is wonderlijck ende schijnt heel scherp. nochtans hebb ick tot 16. persoonen daerop sien staen.
Bellon. ibid. citatus15). vide infra. Hij is vierhoeckigh, ende wij sijn basis ofte voet metende vonden die 324. passen van d'een hoeck tot d'andere breedt. ende beginnende te tellen van 't onderste deser Pyramide vonden wij ontrent 250. trappen tot boven toe, yder trapp hoogh zijnde 5. voeten, ende elcke voetschoen lang 9. steken. Den oppersten top houdt 2 passen in sijn diameter dat is 2. passen breedt en twee passen lang. soo datter 50 man boven op souden konnen staen.
Notatur ibidem16). Men kan soodanighe grootte nu niet vinden, daerom gaen wij
| | | | de beschrijvinge van Herodotus, Diodorus ende andere voorbij en volgen alsulcke die onlangs dese gebouwen gesien hebben, de welcke segt dat de grootste 250. trappen hoogh is, elcke trap van malkander staende 5. voet, van 9. steeck elcke voet, twelck geen stroo-breedt minder is, als een Amsterdamsche stadts houtvoet van 11 duym. Volgens dien soude dese Pyramide hoogh zijn 1250. houtvoeten.
Petr. Bellon. Obs. lib. 2. cap. 42.17). Amplissimae Pyramidis basin dimensi sumus, quae quatuor angulorum paribus intervallis cum sit 324. passus habet in singula latera, paululum extensis cruribus, gradiendo singulos passus numerantes. A basi autem ad ipsius fastigium, supputatione factâ, comperimus circiter 250. gradus, quorum singuli altitudinem habent 5. solearum calcei novem pollicum longitudinis. - Peritissimus atque validissimus sagittarius in eius fastigio existens atque sagittam in aerem emittens, tam validè eam ejaculari non poterit, ut extra molis basin decidat, sed in ipsos gradus cadet: adeò vastae latitudinis, uti diximus, est haec moles. - Cap. 43. Primae fastigium in planitiem desinit, duos passus in diametro patentem, in qua 50. homines consistere queant.
Car. Clus. ad Bellon.18). Si planiciei, quae in primae Pyramidis fastigio est, diameter 2. dumtaxat passus ampla est, quomodo 50. viri in ea stare possint? Hallucinaris, Belloni aut Typographus numerum à te scriptum fideliter non expressit: quapropter verisimilior est Villamontij sententia19), qui scribit fastigium illius Pyramidis ex singulari lapide constare, cuius diameter esset 6. passuum, siue (ut eius verbis utar) cuius singula latera ad minimum 15. pedes essent longa. nec in totâ Pyramidis descriptione
| | | | convenit per omnia cum Bellonio. Nam scribit eius Basin singulis lateribus protendi in 400. passus. hoc est ambitum ipsius Pyramidis 1600. passuum esse. siue 4000 ped. (singulis enim passibus 2½ pedes tribuit) conscendi autem forinsecus 215. veluti gradibus, qui efficerent plusquam 992. pedes. nam perinde alta est ac lata. Bellonius autem tribuit singulis basis lateribus 324. passus, et 250 gradus altitudinis.
Manuscrit K, p. 69-74.
29 Sept. 1658. Ex pyramidographia Joh. Greaves, Professoris astronomiae Oxoniensis, anglice edita 164620).
Locus trium maximarum pyramidum in monte saxeo sterilique inter Memphim oppidum (grand Cairo hodie) et quod appellatur Delta. a Nilo minus 4 millia passuum à Memphi 6. vico apposito quem vocant Busirin, in quo sunt assueti scandere illas. Plin.21).
Praecipuae trium autor est Chemmis quem alij Cheopem vocant. Proximam huic Cephren struxit frater Cheopis. Tertiam Mycerinus filius22). Tempus quo Cheops suam fundavit autoris calculo cadit in annum ante Christum 126623).
| | | |
Haec ab Aegypti planicie Occidentem versus quarta milliaris parte sita est, in arenosis Libyae desertis. in vertice saxei montis 100 aut amplius pedibus alti, verum ascensu facili24).
Singula latera pedum Anglicorum 69325). qualium vero pes anglicus 1000 partes continet, talium Rhenolandicus noster 1033. Ergo erit latus quodque 671 circiter pedum nostratium. Altitudo perpendiculi pedum 499 Anglicorum25). hoc est 483

Dans la pyramide Huygens a placé le dôme d'Utrecht qui a une hauteur de 110 M.
nostratium. Figuram ita describit: nempe si super singula latera quadratae baseos totidem triangula aequilatera 26) constituantur, et in unum verticem coeant, ea veram pyramides formam efficient. unde altitudinis dimensio ex lateribus data erit. In summo tamen planicies est, novem lapidibus constrata, praeter binos qui in extremis angulis desunt. latitudo superficiei pedum 13 28/100 27).
Gradus quibus ascenditur non omnes pari sunt altitudine, alij enim fere 4 pedum Anglicorum, alij minus quam 3. nempe quo vertici propiores eo minus alti. latitudo pro ratione altitudinis. Exactam mensuram capere non potuit quod corrosi sint vetustate lapides. Hinc neque conscendi commodè potest praeterquam ab australi parte, vel orientali qua boreae jungitur. Singulorum graduum altitudo uno lapide constat. Eiex montibus Arabiae petiti dicuntur28). Numerus graduum est 20729).
| | | |
Fabulosum quod memorant aliqui sagittam in fastigio stanti emissam extra pyramidis basin non casuram30).
A boreali latere postquam ad 38 pedum altitudinem ascenderis aggere è terra congesto, quadratus ac angustus aditus est ad interiora pyramidis, aequali spatio a binis utrinque angulis remotus. Latitudo ad 3 pedes et 463/1000. Primum angulo 26 gr. declivis descensus est, longitudine 92½ pedum. sed in fine 9 pedum spatio duplo minori est altitudine. latitudo tamen eadem. Parietes affabrè constructi vix apparentibus lapidum commissuris. Hanc angustam viam cum accensis cereis emensi, nec sine difficultate, quia ubi arctissimum iter est, prono corpore repere necesse erat, tandem in locum paulo latiorem mediaeque altitudinis pervenimus, sed ruderibus oppletum, effosso pavimento; incertum curiositate an avaritia alicujus qui thesaurum ibi latere crediderit. Longitudo loci ejus pedum 1831). A leva prope introitum ascendimus a steep and massy lapidem 8 aut 9 pedibus altum. atque ita priorem porticum ingressi sumus. Hujus pavimentum leniter acclive est, polito marmore stratum idque si qua sordibus ac fuligine coopertum non est, candidi plane coloris apparet. latera vero lapide impolito neque tam duro atque hi quos diximus constant, ijsdemque superne contegitur. latitudo 5 pedum, parque fere est altitudo. Funiculo longitudinem inquirens, inveni eam pedum 110. Hanc porticum alia excipit, opus eximium sive materiam sive artem spectes. Ea muro (by a wall) a priori illa dirimitur, quem inclinato corpore subeuntes quadratam specum ingressi sumus, ejusdem fere amplitudinis ac prior illa quae ad introitum est pyramidis, sed exiguae longitudinis. Hujus pavimentum horizontali plano aequidistans contra quam in utraque porticu. Exeunti eam (at the end of it) ad dextram puteus est Plinio memoratus. Rotundus hic est
trium paulo amplius pedum diametro. latera marmore candido incrustantur. Descensus ad fundum datur, incisa hinc inde ad latera perpendiculari foraminum serie in qua pedes manusque inseri queant. quomodo plerasque etiam Alexandriae cisternas constructas vidimus. Profunditatem putei linea dimensus, reperi pedum 20, etsi Plinio sit 86 cubitorum. Verum ratio discriminis ea proculdubio dicenda est, quod ruderibus nunc oppletus sit, ut patuit nobis lumine ad fundum injecto. Hinc digressi, et in plano ad libellam porrecto ad 15 pedes procedentes, aliam quadratam semitam introivimus, priori ex adverso sitam ejusdemque capacitatis. Lapides e solidissimo marmore, atque inter se quam
| | | | affabre commissi. Haec semita eadem planitie continuata spatio pedum 110, ad cellulam ducit laqueatam im qua propter odorem tetrum qualis è sepulcris exire solet (gravelike smell) tum quod ruderibus magnam partem erat oppletus [sic], non diu substitimus. Longitudo pedum fere 20, orientem occidentemque respicit. latitudo pedum 17, altitudo 15. Parietes integri (are entire) etiamnunc, gypsoque illiti. Lacunar magnis lapidibus et expolitis constat, non in arcum compositis sed in angulum verius acclinatis. A latere orientali medio loco alio ducentis semitae velut vestigium apparet. Utrum hac ad speluncam immanis illius Sphingis vel Androsphingis ut Herodoto appellare placuit, sacerdotibus olim aditus fuerit, an aliovorsum, non ausim affirmare. Sphingem equidem non longe à pyramide abesse (south east of it) ipse animadverti. quodque uno constat lapide, longitudinis secundum Plinium 143 pedum, altitudine 62, in compasse about the head 102 feet. Quin imo fortasse ne via quidem ulla heic fuerit, sed cavitas tantum, ubi idolum impositum antiquitus, vel alioqui ornatus gratia adjecta. Nos eandem quam veneramus viam remensi, posteaquam ab angusta hac specu exiimus, inde supra eam conscendimus, rectaque progressi per secundam quam dixi porticum, 26 graduum angulo surgentem, denique in aliud conclave pervenimus. longitudo porticus inde à puteo 154 pedum; simul computato 15 pedum transitu supra descripto, eo videlicet qui inter puteum et quadratum foramen super quod conscendimus interjacet32).
Hosce memoratos hactenus subterraneos meatus perpendenti, mirum non videbitur quod de mirabili Echo hîc extante a Plutarcho proditum est33), quae nimirum 4ter aut quinquies missas voces replicet. Ego exploso prope introitum pyramidis sclopeto diu reboantem sonitum audivi ad sensum evanescentem33). Caeterum porticus haec posterior tota intus candido marmore extructa est. In altitudinem 26 pedibus patet lata pedes 6 870/1000. Quanquam ex his non plures tribus cum 435/1000 unius, mediae semitae cedant, utroque à latere scamnis (like benches) e polito marmore a djacentibus. Unumquodque horum 1 717/1000 pedis in latitudine habet; totidemque altitudini tributi sunt. Qua parietibus utrimque scamna junguntur foraminibus rectangulis incisa sunt è directo hinc inde sibi respondentibus, quod alio proculdubio quam ad ornatum spectabat. Parietes non ineleganti ratione ita constructi sunt ut quisque superior lapis ultra
| | | | subjectum sibi trium circiter unciarum latitudine promineat34). lapides vero ab imo ad summum non plures 7 sunt, tanta singulis magnitudo. Ab hac porticu in aliud
| | | | quadratum foramen successimus priori prorsus simile. hinc in exigua duo conclavia pone se sequentia, Thebaico marmore variegato undique inducta (lined). Alterum alteri prorsus simile. Pavimentum planum ad libellam, forma oblonga; hinc 7 pedum inde 3½. Altitudo 10 pedum. In parietibus qui orientem occidentemque spectant circiter 2½ pedibus à summo lacunari, (quod ipsum pavimentum latitudine nonnihil excedit), triplex cavitas visitur, hac fere figura (or little seats). novissima harum cellularum à priori marmoreo saxo, rubro maculosoque determinatur, binis cardinibus suspenso (which hangs in 2 mortices, like the leaf of a sluce) inter duos parietes. hoc tribus amplius à fundo pedibus est remotum, binis item ad summum lacunar deficientibus. Hinc aliud rursus quadratum foramen, seu mavis specus, sese

nobis obtulit, quinis rectis lineis superne adscriptis. De cetero eadem quae praecedentis amplitudo. novem pedibus paulo minor longitudo erat. Tota è Thebaico marmore eoque exquisitè laborato. Post hanc sumptuosum denique et magnificum conclave intravimus. Ab extremo secundae porticus ad hoc usque, in eodem plano 24 pedum distantia est. Hic veluti centrum totius pyramidis aequali ad singula latera interstitio. Pavimentum lateraque omnia e solido Thebano marmore extructa, ac resplendente etiamnum, nisi quod fuligine cereorum obfuscatum est. Sex lapidum ordinibus latera vestiuntur. Eorum vero quibus superne integitur stupenda longitudo est, eadem nempe quae conclavis ipsius. Haec accuratè inquisita, qua imus lapidum ordo secundo conjungitur, inventa fuit pedum Anglicorum 34 380/1000. Item latitudo similiter accepta, erat pedum 17 190/1000. Altitudo pedum 19½. Haec eo accuratius dimensus sum, quod aptissime hoc loco certa minimeque variabilis mensura posteritati constitui posse visa est, qua de re plurimi hactenus laborarunt. Medio magnifici hujus sacelli, Cheopis stat monumentum. Uno e lapide cavatum, et vacuum intus, inopertumque. digito tactum clarum sonum edit, neque id mirum tamen. Materia eadem quae totius circa conclavis, e marmore nimirum rubris candidis nigrisque maculis variegato. Tali quoque obelisci constant qui Romae et Alexandriae supersunt. Forma monumenti velut duorum cuborum juxta se invicem consistentium. Nulli incisi characteres visuntur, nulla coelatura aut imagine quemadmodum nec in reliqua omni pyramide. Longitudo extrinsecus accepta 7 pedes et 3½ uncias aequabat. Altitudo 3 pedes cum 3¾ unciae. Par latitudo. Intrinsecus longitudo non ultra 6 488/1000 pedis.
| | | | latitudo ad partem borealem accepta 2 218/1000 pedis. altitudo 2 860/1000. Hinc pate nihilo majora quam nunc sunt hominum corpora fuisse priscis temporibus, quod contra aliqui existimant. Liquet porro non potuisse perfecto jam opere monumentum hoc eo loci importari, sed simul cum ipsa Pyramide fabricari debuisse. Situs ejus exactè septentrionem austrumque inter aequidistantibus camerae ipsiusque monumenti lateribus, praeterquam quod àb Orientali pariete duplum intervallum est ejus quod ab opposito. Subtus effossum aliquousque pavimentum reperi, forte an thesauri potiundi spe. Parietibus utrisque ad Septentrionem Meridiemque sitis ex opposito foramina quadrangula incisa animadverti; 700/1000 ped. latitudo erat, altitudo ⅖ ped. profunditas 6 pedum et amplius. Haec intra Pyramidem notarat autor, ubi 3 horarum spatio, comite Italo Tit. Livio Burretino35) commoratus fuerat36).

| | | |
Ab hac pyramide ad teli jactum, altera illa, cujus Cephren autor perhibetur, sita est. Magnitudine haud inferior, sed neque extrinsecus gradibus conscenditur neque ad interiora aditus est. Lapide candido eoque minus solido quam quo prior illa extructa est. Ceterum integra prorsus atque incorrupta praeterquam ab australi latere nonnihil qua Septentriones atque Occidentem spectat, longa utrinque series est aedium è dura rupe excisarum, quibus sacerdotes olim habitasse verisimile est. Altitudo seu profunditas potius 30 pedum circiter, ordo ipse aedificiorum ad 1400 pedes extenditur. pyramidis binis lateribus parallelus est. Introitus in aediculas singulas quadrato foramine patet, ejusdem cum caeteris illis, quas in pyramide designavi, amplitudinis. Conclave modicum intus reperiebam, et in nonnullis ad alia etiam ut videbatur

aditum, Sed obscuritas loci inspicere prohibebat. Ad boreum latus exterius simplicem atque unam modo literarum Aegyptiacarum seriem conspexi, quae mihi videbantur à dextra sinistrorsum legi debere, si quid tamen hac in re conjecturae tribuendum est37).
Ad tertiam denique pyramidem contendimus, stadio uno38) inde distantem. Haec minor reliquis est, sed quoniam magis edito loco posita est, procul eadem cum caeteris altitudine apparet. Latus ejus dimensus inveni pedum 300 circiter. Marmore constat candidissimo ac praestantiore quam reliquae39).
| | | |
Praeter tres hasce pyramides alias 20 enumeravi40) hinc inde in arenosis Libyae desertis sparsim jacentes, quarum una priori illi quam descripsi magnitudine ac figura aequalis est, gradibusque itidem ascenditur sed minus integris41).
Nous ajoutons que, vers la même époque, l'intérêt de Huygens pour les affaires d'orient paraît par sa copie (Manuscrit A, p. 149-151) de quelques pages
ex itinerario Chinensi Hollandorum A. 1656.57
laquelle nous avons publiée aux p. 184-190 du T. IV.
Manuscrit A. p. 57 (les dates 9 Nov. 1658 et Dec. 1658 se trouvent respectivement aux p. 51 et 61). Figure en trois parties d'un homme marchant sur l'eau et poussant un bateau.

| | | |
On lit dans la première figure:
corium et contineat 2 pedes cub. aquae, hoc est 144 libr.
Dans la troisième:
5 voet, 7 duym, 8d., veer, funiculi misschien onnodigh.
Rien ne prouve que Huygens ait vraiment tenté de construire ou de faire construire de pareils souliers aquatiques ou plutôt bassins adaptés aux pieds pour se mouvoir par voie d'eau. Ce fut, nous semble-t-il, une simple fantaisie de sa part.
1658. Dec. Manuscrit A. p. 65.
Diversitas tonorum fit arctatione laryngis majori minorive.
Nous avons déjà publié le tout premier début de cette Pièce à la p. 361 de notre T. XIX. Huygens ne nous apprend pas d'où il tire ce qui est dit dans cette ligne et la suivante sur le larynx; ce qui d'ailleurs eùt été bien inutile puisque tout-le-monde était d'accord sur le rôle assigné à cet organe41). Tout ce qui suit semble résulter - voyez le dernier alinéa - de ses propres observations.
vocales. { a. aperto gutture, sed laringe tamen in rimam coactâ, spirituque emisso.
vocales. { e. linguâ partem gutturis claudente, spiritu emisso ut ante.
vocales. { i. adhuc magis arctato linguâ gutture, et prope palatum attracta.
vocales. { o. aperto gutture ut a, sed angusta labrorum apertura.
vocales. { u. gutture et lingua ut in i, sed labijs ut in o.
ou. gutture magis aperto quam in a. labijs ut in o.
. lingua guttur arctante magis quam in a minus quam in e.
ω. gutture aperto ut a, labijs paulo magis hiantibus quam in o.
nasales labiales nasales{p. spiritu è labijs subito adapertis irrumpente.
nasales labiales nasales{b. eodem ferè modo sed spiritu lenius erumpente, priusque per nares quoque emisso. hinc si naribus clausis velis b dicere fiet fere p.
nasales labiales nasales { f. labijs a principio apertis tenui rima, spiritumque efflando, nasus nihil agit’.
nasales labiales nasales { m. non differt a b, nisi quod adhuc lenius spiritus ab ore emittitur.
nasales labiales nasales { v. consonans. ut f, sed labijs foramine laxiusculo non rima patentibus.
nasales labiales nasales { w. nostrum, ut v sed lenius emisso spiritu, et in fine apertis magis labijs.
| | | |
Omnes sequentes apertis labijs efferuntur.
t. dentibus in principio paulum adapertis, ijsque linguâ occurrente et contentum spiritum sistente ne possit erumpere, dein retractâ subito linguâ emisso fortiter spiritu. Si linguae extremitas extra labia parumper exseratur et subito retrahatur emisso simul spiritu, etiam sic t exauditur;
d. (
en marge:
nas.) fere ut t sed placidè admodum sufflando anhelitu, et prius per nares parumper eum emittendo. unde clausis his non bene d pronuntiamus.
s. dentibus penè clausis ijsque admota proximè linguae cuspide eademque ad palatum accedente inter utrumque eliso spiritu. sed leniter in vocibus quibusdam ut saghen.
che gallicum, dentibus penè clausis, linguâ versus palatum reducta nec tamen contingente et versus latera eliso spiritu; non inter dentes ut in s.
ge gallicum. ut che, sed lenius sufflando et lingua adhuc palato propiore.
g latinum. dentibus apertis, parte linguae postica versus palatum adductâ, ferè ut cum i vocalem dicere volumus sed paulo minus tamen. laringe non arctata ut cum a, e, vel i efferimus, sed patente.
cha latinum. paulo magis arctato gutture, fortiusque efflando.
n (
en marge:
nas.) vicinum est d; nam ut ibi lingua dentibus appulsa spiritus principio sistebatur; ita hic ad palatum applicitâ. inde subito depellitur transitumque spiritui praebet, qui antea per nares leviter emittebatur. hinc clausis naribus n male effertur.
k. vel ca latinum lingua primum fauces claudente et spiritum vi continente, deinde subito ei transitum praebente.
l. linguae parte anteriori ad palatum allisa sed retro ab utroque latere spiritum non prohibente qui leniter emittitur.
r. principio aperto gutture spiritum momento temporis emittendo tum tota lingua subito ad palatum appulsa, dentibus apertis, ut guttur prorsus clausum sit, celeriterque rursus reducta.

h. emisso ex aperto gutture spiritu ante vocalem.
q. est k ante w.
x. est k ante s forte.
ce idem quod s forte.
z est d ante s lene.
Consideravi consonantes quales sunt in principio syllabae, non quales in fine vocis. nam in rap litera p potest labia clausarelinquere, quanquam non tam distinctè sic audietur. |
1)D'après le Catalogue de Vente de 1695 Huygens possédait la ‘Strabonis Geographia Graece Latine cum commentariis Is. Casauboni’ de 1587 (Libri math. in folio 30); nous avons consulté l'édition de 1620 (Lutetiae Parisiorum, Typis Regiis). Le passage cité se trouve dans le livre indiqué à la p. 808 du volume.
2)Hakluytus Posthumus or Purchas his Pilgrimes. Contayning a History of the World, in Sea voyages, & lande-Trauells, by Englishmen & others. Wherein Gods Wonders in Nature & Prouidence, The Actes, Arts, Varieties & Vanities of Men, with a world of the Worlds Rarities, are by a world of Eywitnesse Authors, Related to the World. Some left written by Mr. Hakluyt at his death. More since added. His also perused & perfected. All examined, abreuiated. Illustrated with Notes. Enlarged with Discourses. Adorned with pictures, and Expressed in Mapps. In fower Parts. Each containing fiue Bookes. By Samuel Purchas. B.D. Imprinted at London for Henry Fetherston at the signe of the rose in Pauls Churchyard 1625.
3)Ce § se trouve, aux p. 907 et suiv., dans le deuxième des quatre Tomes ou ‘Parts’ dont il était question dans la note précédente. Il est intitulé ‘The Pyramides viewed, Sphynx and other antiquities. Iourney from Cairo to Gaza’. L'auteur (avec Sandys) appelle les pyramides ‘the barbarous Monuments of prodigality and vaine-glory’: ce qui est, peut-on dire, une citation de Pline: ‘Regum pecuniae otiosa ac stulta ostentatio’. Pline ajoute que les pyramides furent construites ‘ne plebs esset otiosa’.
4)Le Chap. VIII est en effet intitulé: ‘Relations of Africa, taken out of Master George Sandys his larger discourse obserued in his Iourney, begun Ann. 1610, Lib. 2’. Ce livre de Sandys avait vu le jour en 1615. Nous y trouvons - en consultant la traduction hollandaise de 1653 ‘Sandys Voyagien etc.’ J. Benjamin, Amsterdam - le passage cité par Purchas et Huygens.
5)Les passages cités se trouvent au lieu indiqué de la ‘Naturalis Historia’.
6)Ierosolymitana Perigrinatio illustrissimi Principis Nicolai Christophori Radzivili ducis Olivae et Niesvisii etc. Primùm a Thoma Tretero custode Varmiensi ex Polonico sermone in Latinum translata: Nunc variè aucta, et correctius in lucem edita. Antverpiae, ex off. Plantiniana, apud viduam et filios I. Moreti, MDCXIV’. Huygens tire sa citation des p. 161 et 162. Radzivil visita les pyramides en 1583. - Nous trouvons ce livre dans la bibliothèque du père Constantijn (libri Miscellanei in folio 86) d'après le Catalogue de Vente de 1688.
7).‘Purchas his Pilgrimage. Or Relations of the World and the Religions obserued in all Ages and places discouered, from the Creation unto this Present. Contayning a theologicall and geographical Historie of Asia, Africa, and America, with the Ilands adiacent. Etc. By Samvell Purchas, Parson of St. Martin by Ludgate, London. Vnus Deus, Vna Veritas. London. Printed by William Stansby for Henric Fetherstone, and are to be sold at his Shop in Pauls Churchyard, at the Signe of the Rose, 1626’.
D'après le Catalogue de Vente de 1695 Huygens possédait ‘Purchas his Pilgrimage, the first part. London, 1617’ (Libri miscellanei in folio 47).
8)Ce sixième livre est intitulé ‘Relations of the regions and religions in Africa Etc.’
9)Le deuxième chapitre traite ‘Of Aegypt and the famous Riuer Nilus: and first Kings, Temples, and Monuments, according to Herodotus, Diodorus, and others’.
10)Ce deuxième § est intitulé: ‘The diuision of Aegypt, and the great workes of their Ancient Pharaos’. Le passage cité s'y trouve aux p. 633-634 du volume.
11)‘Les voyages du seigneur de Villamont, chevalier etc.’. Huygens possédait ce livre d'après le Catalogue de Vente de 1695 (Libri Miscellanei in Octavo 177). Nous en avons vu la ‘Derniere edition’, Lyon, P. Bernard, 1613. À la p. 654 commence une ‘ample description des admirables pyramides d'Egypte’ où l'on trouve ce que dit le texte. Voyez encore sur cette description la note 19 de la p. 185 qui suit.
12)W. Lithgow (1582-1645?) avait publié à Londres en 1632 un livre intitulé ‘The Totall Discourse of the Rare Aduentures and painfull Peregrinations of long nineteene Yeares’. Le Chap. XIII du Livre 10 de ‘Purchas his Pilgrimes’ est intitulé ‘Relations of the Trauels of W. Lithgovv a Scot, in Candy, Greece, the Holy-land, Egypt, and other parts of the East’
13)De Stochove ‘Voyage faict es années 1630-33’. Bruxelles, H.A. Velpius, 1643.
14)‘Zee en Landt Reyse van Jan Somer na de Levante, Begonnen in 't Jaar 1590’. Nous en avons consulté l'édition de 1649: ‘Beschrijvinge van een Zee ende Landt Reyse, Naer de Levante, Als Italien, Candyen, Cypres, Egypten, Rhodes, Archipelago, Turckyen: en wederom door Duytslant. Gedaen door Jan Somer van Middelburgh, 't Amsterdam voor Joost Hartgens, Boeck-verkooper op den Dam etc.’. Huygens cite la f. 14. Somer visita l'intérieur de la grande pyramide le 8 octobre 1591; il ne monta pas jusqu'au sommet.
15)La citation de Bellonius (note 17) se trouve à la p. 15 v. du livre de Somer.
16)Somer f. 16 v. ‘C. Plinius beschrijft de Maet deser Pyramiden oock wel, maer men kan soodanige, etc...de beschrijvinghe van hem, Herodotus, Diodorus en andere etc.’.
17)Il existe un volume Petri Bellonii Cenomani ‘De admirabili operum antiquorum et rerum suspiciendarum praestantia’. Parisiis, 1553, dont les chapitres I-VI du premier livre traitent des pyramides égyptiennes. Ce n'est pas cependant de là que les citations du texte ont été tirées, mais des ‘Petri Bellonii Cenomani Plurimarum singularium & memorabilium rerum in Graecia, Asia, Aegypto, Iudaea, Arabia, aliisque exteris Provinciis ab ipso conspectarum Observationes tribus libris expressae. Carolus Clusius Atrebas è Gallicis Latinas faciebat, & denuò recensebat. Altera editio, longè castigatior, & quibusdam Scholiis illustrata. Ex off. Plantiniana Raphelengii MDCV’. Ce dernier livre fait suite à celui du même éditeur de la même année: ‘Caroli Clusii Atrebatis etc. Exoticorum libri decem etc.’. Les Cap. XLII et XLIII du livre de Bellonius sont respectivement intitulés ‘Pyramidum observatio’ et ‘Alterius Pyramidis observatio’.
18)Cette critique de Clusius se trouve à la p. 115 des ‘Observationes’ (note précédente) après le Cap. XLIII nommé.
19)Voyez sur le livre de de Villamont la note 11 de la p. 184. À la p. 655, faisant partie du Chap. XIII du Livre III, l'auteur écrit: ‘Estans montez à grand trauail sur sa somnité, feusmes esmerueillez d'y voir vne si grande plateforme toute faicte d'une seule pierre carree, qui a pour le moins de chacun costé quinze pieds en carré, estant encore plus a admirer comment, & par quels engins on la peut esleuer si haut. Certes tant plus ie regardois cest oeuure, plus ie l'admirois’.
20)‘Pyramidographia: or a Description of the Pyramids in Aegypt. By Iohn Greaves, Professor of Astronomy in the University of Oxford. London, Printed for George Badger and are to be sold at his shop in St. Dunstans Churchyard in Fleet-street 1646’. Le frontispice porte en outre une citation des ‘Observationes’ de Bellonius, lib. 2, cap. 42 savoir: ‘Romanorum fabricae et antiqua opera (cum veniâ id dictum sit) nihil accedunt ad Pyramidum splendorem, & superbiam’.
21)Greaves cite ce passage de Pline en anglais à la p. 5 de sa Preface. Il déplore que la grande majorité des descriptions antiques des pyramides a péri: Pline donne les noms de douze auteurs, dont Hérodote seul nous est parvenu. Greaves cite e.a. le λόγος Λὶγύπτιος d' Aristide (qui n'est pas inclus dans la dite liste); en traduction anglaise - le texte grec est imprimé en marge - cet auteur dit: ‘After that I had entred into Aethiopia, and foure times travelled all over Aegypt, and had left nothing unhandled, neither the Pyramids, nor Temples, nor channels, and partly had procured out of their writings such measures as might be had, and partly with the Priests had measured such things as were not obvious, yet could I not preserve them intire for thee, seeing the Books, which thy servants by my appointment transcribed, have perished’. Greaves déplore également la perte des ‘sacred Commentaries of the Aegyptians, so often cited by Diodorus’. Il visita lui-même les pyramides en 1638 et 1639 ‘carrying with me a radius of ten feet most accurately divided, besides some other instruments, for the fuller discovery of the truth’.
22)Savoir: filius Cheopis. Greaves nous apprend (p. 2-4) que ‘Cheops’ est le nom donné par Hérodote, tandis que Diodorus écrit ‘Chemmis’.
23)Après avoir traité ‘of the authors or founders of the pyramids’ Greaves a un chapitre de 26 pages ‘on the time in which the Pyramids were built’. Dans ce chapitre, à la p. 38 de son livre, il conclut que Cheops ‘began his reigne (he reigned fifty yeares) 1296 [yeares] before the beginning os the yeares of our Lord’.
Huygens ne dit rien du chapitre ‘Of the end or intention of the Pyramids, that they were for Sepulchers. Etc.’. Greaves y cite e.a. un auteur arabe racontant qu'au temps du calife Almamun qui pénétra par effraction dans la grande pyramide le cercueil n'était pas vide mais contenait ‘a statue like a man, and within it a man, upon whom was a breast plate of gold, set with Jewels, upon this breast-plate was a sword of inestimable price, and at his head a carbuncle of the bignesse of an egge, shining like the light of the day, and upon him were characters writ with a pen, which no man understood’.
24)Huygens traduit librement le début de ‘A description of the first and fairest Pyramid’ (p. 67), faisant partie du chapitre ‘A description of the Pyramids in Aegypt, as I found them’.
25)Greaves, p. 69. Il est vrai qu'il a fait imprimer pour la ‘altitude...if we measure by its perpendicular... foure hundred eighty one feet’, mais dans l'exemplaire de la Bibliothèque de l'Université de Leiden (provenant ‘ex Biblioth. Isaaci Vossii’) ce chiffre a été corrigé à l'encre en ‘foure hundred 99 feet’. Il semble probable que cette correction soit de Greaves lui-même, et qu'il ait corrigé dans ce sens tous les exemplaires, Greaves donne ‘my own observations’: comparez la fin de la note 21.
25)Greaves, p. 69. Il est vrai qu'il a fait imprimer pour la ‘altitude...if we measure by its perpendicular... foure hundred eighty one feet’, mais dans l'exemplaire de la Bibliothèque de l'Université de Leiden (provenant ‘ex Biblioth. Isaaci Vossii’) ce chiffre a été corrigé à l'encre en ‘foure hundred 99 feet’. Il semble probable que cette correction soit de Greaves lui-même, et qu'il ait corrigé dans ce sens tous les exemplaires, Greaves donne ‘my own observations’: comparez la fin de la note 21.
26)Greaves l.c.: ‘but if we take it [the altitude] as the Pyramid ascends inclining...then it is equall, in respect of the lines subtending the severall angles, to the latitude of the Basis, that is to six hundred ninety three feet’.
27)Greaves, p. 73: ‘XIII feet, and 280 of 1000 parts of the English foot’. P. 74. ‘The top of this Pyramid is covered not with one (Villamont) or three (Sands - lisez: Sandys - Travels) massy stones, as some have imagined, but with nine, besides two which are wanting at the angles’.
28)Greaves, p. 74-76. ‘polished stones, hewen according to Herodotus, and Diodorus, out of the Arabian mountaines’.
29)Greaves p. 77. Il cite différents voyageurs ayant donné d'autres nombres (parmi eux Bellonius 250; voyez la p. 185 qui précède); mais ‘that which by experience, and by a diligent calculation, I, and two others found, is this, that the number of degrees from the bottome to the top is two hundred and seven; though one of them in descending reckoned two hundred and eight’.
30)Greaves donne (p. 77-78) des raisons pour croire qu'un bon archer pourrait tirer plus loin; mais il n'en a pas fait l'expérience.
31)Erreur de transcription de Huygens: Greaves (p. 86) a: ‘The length of this obscure and broken space conteineth eighty nine feet’; donc 89 au lieu de 18.
32)L'alinéa qu'on vient de lire (qui est pour une grande partie une traduction exacte, avec plusieurs omissions) correspond aux p. 85-89 du livre de Greaves.
33)‘In his fourth book De placitis Philosophorum’. Greaves donne en marge le texte grec tiré du cap. 20. Il contrôla le dire de Plutarque en ‘discharging a musket at the entrance’ qui cependant donna plutôt ‘a long continued sound’.
33)‘In his fourth book De placitis Philosophorum’. Greaves donne en marge le texte grec tiré du cap. 20. Il contrôla le dire de Plutarque en ‘discharging a musket at the entrance’ qui cependant donna plutôt ‘a long continued sound’.
34)Huygens n'a apparemment pas eu sous les yeux la figure de Greaves qui, dans l'exemplaire de
Leiden, se trouve à la p. 91. Elle fait voir que la figure de Huygens, où on lit sic, an sic,
ne correspond pas à la pensée de l'auteur, lequel en cet endroit il n'a pas bien traduit; Greaves a: ‘In the casting, and ranging of the marbles in both the side walls, there is one peece of Architecture, in my judgement, very gracefull, and that is that all the courses, or ranges, which are but seven (so great are those stones) do set, and flag over one another, about three inches: the bottome of the uppermost course oversetting the higher part of the second, and the lower part of this overflagging the top of the third, and so in order the rest, as they descend. Which will better be conceived by the representation of it to the eye in this figure, then by any other description’.
35)Voyez sur l'astronome T.L. Burattini - qu'en cet endroit Hevelius, d'accord avec Greaves, désigne en latin par Burettinus - la p. 94 du T. III.
36)Cet alinéa-ci correspond aux p. 90-101 de Greaves. Même remarque que pour l'alinéa précédent (note 32 de la p. 189).
37)Cet alinéa correspond au chapitre (p. 103-107) ‘A description of the second Pyramid’. Ici aussi beaucoup de citations etc. ont été omises par Huygens.
39)Ces quelques lignes correspondent au chapitre de Greaves intitulé ‘A description of the third Pyramid’ (p. 108-114).
40)Ceci correspond aux p. 114-115 ‘Of the rest of the Pyramids in the Libyan desert’. Greaves n'affirme pas qu'il existe précisément vingt autres pyramides; au contraire, il dit ‘I could not discover 20’, ajoutant que suivant un certain auteur il y en a 18. En réalité il y en a beaucoup plus.
Huygens ne reproduit rien des quelques pages (115-119) consacrées par Greaves - il y cite Hérodote et Diodore - à la question de savoir ‘In what manner the Pyramids were built’; son hypothèse à lui est la suivante: ‘They made a large, and spacious tower in the midst reaching to the top; to the sides of this tower, I conceive the rest of the building to have been applied, peece after peece, like so many buttresses, or supporters, still lessening in height, till at last they came to the lowermost degree’.
41)Huygens possédait (Catalogue de Vente de 1695, Libri miscellanei in Folio 55) ‘Hieronymi Fabricii ab Aquapendente De Visione, Voce, Auditu’, Venetiis, per Fr. bolzettam, 1600, contenant e.a. le ‘De larynge, vocis instrumento, liber’. Fabricius n'y dit rien sur le sujet ici traité par Huygens, la formation des voyelles et consonantes. Nous observons en passant qu' il ne sait pas encore que le son consiste en une ou plusieurs séries de vibrations ni par conséquent que c'est le nombre de vibrations qui distingue le son grave du son aigu.
Mais Fabricius traite de la formation des voyelles et des consonantes dans son Traité ‘De Locutione et ejus Instrumentis’ (1601). Voyez les Additions et Corrections.
41)Huygens possédait (Catalogue de Vente de 1695, Libri miscellanei in Folio 55) ‘Hieronymi Fabricii ab Aquapendente De Visione, Voce, Auditu’, Venetiis, per Fr. bolzettam, 1600, contenant e.a. le ‘De larynge, vocis instrumento, liber’. Fabricius n'y dit rien sur le sujet ici traité par Huygens, la formation des voyelles et consonantes. Nous observons en passant qu' il ne sait pas encore que le son consiste en une ou plusieurs séries de vibrations ni par conséquent que c'est le nombre de vibrations qui distingue le son grave du son aigu.
Mais Fabricius traite de la formation des voyelles et des consonantes dans son Traité ‘De Locutione et ejus Instrumentis’ (1601). Voyez les Additions et Corrections.
|
|