auteur: Joost van den Vondel
editeur: Leo Simons, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn, H.W.E. Moller en J.F.M. Sterck
bron:
J.F.M. Sterck, H.W.E. Moller, C.R. de Klerk, B.H. Molkenboer, J. Prinsen J.Lzn. en L. Simons (eds), De werken van Vondel. Eerste deel 1605-1620. De Maatschappij voor goede en goedkoope lectuur, Amsterdam 1927
verantwoording
inhoudsopgave
doorzoek de hele tekst
downloads
|
|
| |
| | | |
Hymnvs, Ofte Lof-Gesangh,
Over de wijd-beroemde scheeps-vaert der Vereenighde Nederlanden.
| |
Aenden Goed-jonstigen Aenschouwer.*
O Bondigh Nederland! die al des werelds percken 1
Beschaduwt, en door-vlieght met u bepeckte vlercken, 2
En om den Aerden-kloot met u Meyr-minnen sweeft, 3
Tot daer Natuere dy haer rijckste schatten geeft, 4
5
Gedooght, dat ick al-om den middel mach verbreden, 5
Waer by den welstant groeyt van u Scheep-rijcke Steden, 6
En ghy, o Admirael! die op de winden zwiert, 7
En van't lazurigh veld de zoute toomen stiert, 8
Mijn reyse gunstigh zijt: op dat ick met verblyden 9
10
Mach aen een goede kust het Ancker laten glyden,
| | | |
Al-waer ick nau geland, zal mijn beloft voldoen,
En 't heyligh Altaerplat met heeten Wieroock voen. 12
Doen 't menschelijck geslacht hadde onder zijn bestieren 13
De Vogelen gebracht, en d'ongetemde Dieren,
15
Wat rester (riepen zy) dan dat wy eyndlijck mee 15
Vermeesteren in 't net de Visschen vander Zee?
't Was niet soo haest geseyd, d'een gingh de zoete stroomen
Beryden, half beangst, met uytgehoolde Boomen: 18
Een ander met een Vlot van schorssen al bemorst, 19
20
Zich nauwelijcx in 't diep van strande geven dorst, 20
Die, met een lichte Barck van barstigh Bocken-leder 21
Heel vremd te gaer gepast, vast golfden op en neder, 22
So lange tot sy 't Want op-trocken met de Visch 23
En met een versche vangst bekroonden haren disch.
25
Maer d'onverzaedlijckheyd des menschen niet te vreden 25
Met nootdruft zynes lijfs, in zijn behoeflijckheden, 26
Hier mede niet vernoeght, dus by sich selven spreeckt:
Wat is 't doch dat ons let? wat is 't dat ons ontbreeckt? 28
Dat in een vreemd gewest wy elders niet en soecken,
30
't Gene ons Climaet ontbeert, in d'een oft d'ander hoecken? 30
Oft zal de schrick des doots, 't woeste op geblasen Meer, 31
Het ruysschen vande wind, en 't bulderende weer,
Van een so stouten daed ons yzen doen en beven? 33
| | | |
Neen! neen! na rijckdom streeft, oft wenscht niet meer te leven,
35
Ontsiet de diepte niet, al is haer aensicht straf:
Sy helpe ons tot meer heyls, of strecke ons tot een graf,
Heel weynigh is 't verschil, oft na dit tijdlyck slaven
Wy worden inder Aerde, oft inde Zee begraven,
En ons en is voorwaer het aerdrijck niet alleen,
40
Maer oock de vloeden selfs ghegeven tot een Leen.
Elck rept' van stonden aen sijn handen tot den wercke,
d'Een timmert, klutst, en bout een tweede Noahs Arcke, 42
Een ander stijght om hoogh ten wolcken met de Mast, 43
Die, maeckt den Wouwe-steert het roer van achter vast. 44
45
Den eenen 't ancker smeed, die, draeyt de Kenpsche zeelen, 45
En d'ander 't vlacke Zeyl de winden gaet bevelen, 46
Doet een nieuw-wereld op, gaet bruyssen door het nat 47
En keert flucx wederom met alderhande schat.
Van een so nutten kunst, krijght haest de nieuwe maren 49
50
Sesostris, de Monarch der oude Egyptenaren: 50
Die door 't Arabisch Meyr een vlote kielen sleept,
En met zijn Oorlooghs-heyr naer Indus over-scheept, 51-52
Keert veyligh weder t'huys, als vele uytheemsche Rijcken
Hy onderworpen had den Scepter van Afrijcken.
55
Dit's wel den eersten Prince oft Coningh die de Zeen 54-55
Heeft met een houten Peerd betreden, en bereen, 56
Die als een heldre Tourts geluchtet heeft voor-henen, 57
Welck zijn op 't spoor gevolcht de machtige Turrhenen, 58
| | | |
Na deze de Tyriers, en so is voorts verbreyd 59
60
Dees vindingh meer en meer, om hare nuttigheyd.
En wie erkent doch niet den grooten heyl en zegen, 61
Die hier door werd bereyckt, en lichtelijck verkregen,
Waer sy in zwange raeckt, oft uyt-steeckt hare borst,
Werd yder Dorp een Stadt, elck Reeder eene Vorst, 64
65
Vruchtrijcke Marckten van onnutte en dorre stranden. 65
Getuygen zuldy zijn vereende Nederlanden! 66
Wiens voorste Zee-ste'en hier na 't leven afgemaelt, 67
d'Aenschouwer al verbaest met sijn gesicht bestraelt, 68
Verbaest, om dat hy so veel Toornen ziet gewassen 69
70
Wt laegh versopen Land, uyt Poelen, en Morassen, 70
't Schatgeld-rijck Amsteldam, Rotterodam 't beroemt, 71
Enckhuysen 't Haringh-rijck, 't kloeck Middelborgh genoemt
Der Zeeuwen beste pand, en Vlissingh 't wel gelegen
Om raken af en aen, door d'ongebaende wegen. 73-74
75
In dezer Peerlen kreyts voornamelijcken gants, 75
Ofte aldermeest bestaet de Zee-vaert deses Lands.
Van ouder tyden staegh in Oorloge en in vrede 77
Elck deser Steden was een wijd-vermaerde Reede,
Vermids den Oceaen goed-jonstigh tot haer vloeyt,
| | | |
80
Waer door zy meer en meer allencx sijn aenghegroeyt,
En neffens veel tribuyts, niet weynigh luysters gaven 81
Den Vorstelijcken naem, van haer gehulde Graven, 82
Der welcker eer, en roem, sich spreyde wijd en zijt,
En hielden Ridderlijck den zegen inden strijd. 84
85
Waerom de Caesars oock, en ander Potentaten 85
Haer Bond-genoodschap lief en weerd was boven maten. 86
Twee Diederijcken zijn (oft ymmers alsmen leest) 87
Geswagers vande Kroon der Vrancken eer geweest.
Arnolf de derde had twee Keyseren te gader 89
90
Tot eenen Swager d'een, den andren tot Schoon-vader,
Wilhelm de tweede, Graef van Holland, werd alom 91
Beroepen tot Monarch van 't Duytsche Keyserdom.
En waer door anders zijn dees' Graeffelijcke Heeren
Geklommen op den trap, en hooghsten Bergh van eeren,
95
Als door de zegeningh der Scheep-vaert, die den schoot
Der Landen maeckte rijck, en hare Vorsten groot. 95-96
En Carolus (genaemt) de vijfde vanden Rijcke 97
Des Keyzerlijcken stoels, die niemand sijns gelijcke
Tot synen tyden heeft in mogentheyd erkent, 99
100
Wien zelfs sijn Heyligheyd, der Kercken hooft Clement, 100
De pratte Coningen van Vranckrijck, en Naveerne, 101
| | | |
Zo andere Vorsten meer sich onderwierpen geerne, 102
Voor wien eerbiedigh heeft den Kleefschen Vorst geknielt, 103
Die gantsch Europam niet alleen in vreese hielt, 104
105
Maer selve oock alle vier de hoecken vander Eerde 105
Sijn wapens voelen dede, en 'tstael van zynen sweerde,
Die als Monarche droegh van 't drymael Heyligh graf 107
De Coninghlijcke Kroon, den Tytel, en den Staf,
Die (segge ick) heeft geproeft wat nut in zyne tochten 109
110
En Krygen, iaerlijcx dees Provincen hem aen-brochten,
Waerom hy niet vergeefs verstandigh, en bequaem 111
Philippum synen Sone, en een'gen Erfghenaem
Vermaende, geensins niet den Iber toe te laten 113
Met zynen trotsen kop, 'tbeheerschen deser Staten, 114
115
De welcke lange om 't lijf niet passen zou den rock 115
Van zulck een forts gebied, als 't Spaensche ondraeghlijck Iock. 116
Maer 's Vaders lesse heeft de Zoone haest vergeten, 117
Die 't uytheemsch bloed beveelt 's Lands rechten, en geweten, 118
Dies slachtet Neder-land 't gheterghde Spaensche Ros, 119
120
'Twelck voelende sijn kracht, breeckt al sijn toomen los,
Begeeft sich buyten spoors, den Meester mach niet gelden, 121
En briesschende ghewint den sleutel vande velden, 122
Den Ridder light vertreen, vermeestert t' sijnder spijt, 123
De Meester is den Hengst, de Hengst den Meester quijt.
125
Enchuysen is de Brugh, daer d'eere van Orangien 125
| | | |
Linker-zijstuk van de prent s'Lans Welvaren
Zie ommezijde.
| | | |
S'lans Welvaren, anonieme zinnebeeldige prent van 1613, beschreven door Vondel in zijn ‘Hymnvs, ofte lof-gesangh, over de wijd-beroemde scheeps-vaert der Vereenighde Nederlanden’ (prentenkabinet van de Koninklike Biblioteek te Brussel)
Zie de beschrijving van 't geheel op blz. 818.
| | | |
Rechter-zijstuk van de prent s'Lans Welvaren
Zie ommezijde.
| | | |
Langhs over komt te lande, en schut de macht van Spangien, 126
De Geld-kasse Amsteldam, in 't gheven rijck en mild,
't Zeeus Vlissingen, van 't Land de grendel oft den schild, 128
'T vermaerde Rotterdam,'tkloeck Middelburgh, en d'ander, 129
130
Van d'alghemeene saeck voor-standers met malkander.
Meet hun vermoghen af, en reeckent, ick verswijgh 131
Wat al verslonden heeft de veertigh Iaer'ge Crijgh.
Crijgh, tegens dien Monarch, die waeghde tot den lesten 133
Wat sijn Thresoor verswolgh van Oosten, en van Westen. 134
135
Tot dat hy uytgheput, verpandet, en verschuld, 135
Ons eynd'lijck met den Hoed der Vryheyd heeft ghehuld. 136
Gheduerende den storm der dulle krijghs-rumoeren, 137
Sy veyligh als voor-heen de stroomen staegh bevoeren,
Dewijle 't beste deel der Havens op haer zij, 139
140
Hun-lieden niets ghebrack, als voor-wind, en ghetij, 140
Beneffens dat sy Heer van d'onbetuynde hoven 141
In kloeckheyt laghen meest haer vyanden te boven, 142
Waerom sy af, en aen, nu uyt, nu weder in, 143
Door-ploeghden 't vochte veld met voorspoet en ghewin.
145
't Oneyndelijck ghetal van dees ghevlerckte Kielen, 145
Die inden woesten plas ghelijck de visschen krielen,
Den Deenschen Coningh gaf verwonderingh ghenoegh,
| | | |
Doen hy'r ses hondert sterck op sijnen stroom besloegh, 148
Behalven d'ander die hun streken elders namen, 149
150
En t'seffens uyt het Vlie hun Anckers lichten t'samen, 150
Ick swijgh de reste noch, die mede al om profijt
In 't Westen liepen uyt, op eenen selven tijdt.
Doen 't vlieghende gherucht ons met een luyd gheschreye 153
Bracht tydingh vande Vloote, en groote Scheeps-armeye, 154
155
Waer mede Quinti Soone alree sich had belooft 155
De Croon van Enghelandt te drucken om sijn hooft,
De Staten met der haest tot weder-standt begrepen 157
Te reeden thien mael thien ghewapende Oorlooghs-schepen,
Om rustigh op den Teems den pratten Castilliaen
160
Het aenghesicht te bien, en sien alsoo te slaen,
En tellende hun macht, bevonden al verwondert
Van weerbaer Schepen meer als drymael neghen hondert, 162
Daer 't minste van gheschat thienmael thien Vaten groot, 163
Gaet bruyssen voor de wind, ghereed in tijdt van noot,
165
Ick laet de Buyssen staen, de Krabbers, en de Booten, 165
Die om den Visch-vangh noch op 't zoute water vlooten, 166
Ick laet de Binnen-vaert van d'een tot d'ander Stadt,
| | | |
Van 't een in 't ander Meyr door 't schoon ghemarmort nat,
Van Heuden, Playten, Boots, Smack-zeylen, ofte Stevens, 169
170
En duysent and're meer tot onderhoudt des levens.
In 't Gulden Iubel-jaer, doe onsen Held met macht 171171-vlgg.
Sijn onverwonnen Heyr op 'svyands bodem bracht,
Men langs de Vlaemsche kust laveren, en verdeylen 173
Een Vlote sagh, by na van dertigh hondert Zeylen,
175
Waer van het Boots-volck vranck en veyligh mocht aensien
Twee Legers aende strand malkand'ren 't voor-hooft bien, 176
Daer MAURITZ aen d'een zijde omringht is vande baren,
Aen d'ander, vanden swerm der toegheruste scharen, 178
Daer eenen donder roers ten wolcken weder-schalt, 179
180
Daer een blau haghel-buy van looden koeghels valt,
Daer 't polver van 't Geschut gaet eenen blixem geven,
Dat Hemel, Aerde, en Zee staen t'zitteren, en beven, 182
Help! wat een wonder wast, doen langhs de vlacke Zee 183
Des Vyands ordeningh ghebroken werdt in twee,
185
Sijn Hoogheyd al verbaest, het vlieden had verkoren, 185
En sijnen Veld-heer liet met 't gantsche Heyr verloren:
Den Arragon ghevaen, sijn Crijghs-volck in het zand 187
Begraven, hier en daer, ons Helden d'overhand. 188
Al sacht mijn Zangh-goddin, laet uwen yver dalen,
190
Ghy loopt al veel te wijdt, blijft binnen dijne palen,
| | | |
Laet slapen desen Wolf, en niet den ghenen weckt 191
Die 't Neder-lands Tonneel soo bloedigh heeft bevleckt. 192
Den Visch-vangh voor-geroert van so veel Haring-buysen, 193
(Die op den blaeuwen rugh des Oceaens, als huysen
195
Ghedreven hier en daer, op hoop van vryen buyt 195
Op Sint Ians nacht haer Want met vreughden worpen uyt) 196
Ick niet verswijghen kan: O wat een gulden neeringh! 197
En voedsel brenght ons toe de Coninghlijcke Heringh,
Hoe menigh duysent ziel by desen handel leeft, 199
200
En winnende sijn brood, God danck en eere gheeft.
Oprechte Zebedeen! die stadigh opt verbolghen 201
Zee-waters woesten plas bespoeld wordt vande golgen, 201-202202
Die Petrum volght op 't spoor, en schier den meesten tijdt
V vliende leven op den diepen afgrond slijt,
205
Den Hemel zegen u, vermids ghy soo goedt-aerdigh 205
Ws Lichaems nootdruft wint onnoosel en rechtvaerdigh, 206
En vanden lieven God met danckbaerheydt ontfanght
'Tzy weynigh, ofte veel, wat ghy in 't garen vanght. 208
Doe Draeck en Candisch vast nieuw-werelden ontdeckten, 209
210
Om 'sWerelts ommeloop haer vleugelen uyt-reckten, 210
En keerden elck op't lest van een so nutte reys
| | | |
Met Zyde-seylen aen West-munster, 't groot Palleys, 212
De Bondgenooten oock begonden te verlangen, 213
Om op een goede hoop van winninge aen te vangen
215
't Geen hun nabuyrigh volck nu meermaels had bestaen,
Te meer, dewijl zy vranck, en niemand onderdaen, 216
Niet hadden om te sien na 's Roomschen Paus Statuyten, 217
Dewelcke af-gunstigh haer van d' Indi vaert uytsluyten.
Den yver daeghlijcks groeyt, waerom den heelen rey
220
Der Cosmographen flux (om China, en Cathay220
Langhs 't Noorden op te doen) zich onderlingh beraden, 221
Daer om den doorgangh elck te vinden is beladen. 222
d'Een achtet voor-gheberght Tabin te noordwaert light,
En d'ander schijnt dit vremd, vermids hy is bericht 223-224
225
Dat voor vele Eeuwen lange is op de duytsche stranden
De Indiaen ghesien by storm-wind komen landen. 225-226
De hope van gewin, so wijd de saecke brocht,
Dat tot tweemalen toe dees streke werd besocht, 228
Wijt onder 't Beyrsche licht: Maer laes! met weynigh bate, 229
230
Niet wyders op gedaen als der NASSOUWEN strate. 230
| | | |
Maer Willem Barentzoon als vooght, en principael, 231
Den Noord-pool met noch een, gaet voor de derde mael 232
Bestoken op vier min als vier-mael twintigh trappen, 233
En daeld ter hellen-waert, daer nergens menschen stappen, 234
235
Daer hem Corneliszoon in nood, en lijfs gevaer 235
Om al des weerelds schat geensins wil volgen naer, 236
Dan Barentzoon (die niet vind raedsaem, zich te wenden) 237
Tot Nova-zembla toe, verzeylt aen's Weerelds enden. 238
Natuere word beroert, sal ick dan gantsch verkracht
240
(Seght sy) ten lesten zijn van 't menschelijck geslacht? 239-240
Zal dan een sterflijck dier de palen over-springen, 241
Die eenmael heeft ghestelt de Moeder aller dingen? 242
Zal dan geen plaetse zijn op 's Werelds aengezicht
Daer desen woesten hoop zijn zoolen niet en licht, 244
245
Natuere sal vele eer, vele eer als dit ghedoogen 245
Geheel ontwapent zijn van alle haer vermogen. 246
't Is nauwelijcks gezeyt, een wonderbaer geweld
Van Hagel, storm, end wint de Zee ten wolcken welt, 248
d'Een schotse op d'ander tast, tot eenen yzen toren, 249
250
Oft glinsterenden Bergh, daer 't Schip op blijft verloren.
Geen deerlijck sien hier gelt, sy zijn in 't ys geraeckt, 251
Dies van gepijnden nood men flucx een deughde maeckt, 252
| | | |
Men klutst een houten hut, getroostet zich t' erneeren 253
Met witte Vossen vleesch, te stryden met de Beeren,
255
In desen dooden hoeck, vol ys en sneeuw gheberght,
Daer 't licht dry maenden ruym sijn gulden tourts verberght, 256
En 't Somers wederom met uytgeworpen stralen 257
Gaet hondert nachten langh sijn Winter-schuld betalen,
Noch even wel en magh door geenen Zonne-schijn 259
260
Die hard bevrozen Kolck geensins ontdoijet sijn,
Geswyge datmen hier soude ergens loof, oft Fruyten 261
Wt onses Moeders schoot zien groeijen, ofte spruyten. 262
Na dat nu Barentzoon de kille noordsche locht 263
Drymael drye maenden langh met sneeuw-jacht heeft besocht,
265
Hy als in lijfs gevaer, zich selven gaet te buyten, 265
't Schip tot een baecke laet, en keert met open Schuyten, 266
Door so veel grauwe Zeen, daer hem uyt 's werelds kruys 267
God in sijn ruste haelt, zijn Hulpers komen t'huys.
De Batavieren, die terwijlen niet en rusten, 269
270
Met vier Kasteelen gaen besoecken Indi kusten, 270
De Mid-lijn kruyssen zy, en nemen haren loop 271
Vast door-gaens langhs de Cape oft kust van Goede Hoop, 272
Door Houtmans kloeck beleyd so nutten reys volstrecken, 273
Die keerende, andermael gaet dese Vaert ontdecken,
275
En blyvende op den wegh, laet 't lieve Vaderland 274-275
't Geruchte synes naems, als een dierweerdigh pand. 276
| | | |
't Beginssel zijnde aldus kloeckmoedigh aen gegrepen,
Men Schepen tweemael vier, gaet door de baren slepen,
Daer Neck ter goeder tijd den gulden dage-raed 279-vlgg.
280
So spoedigh mede groet, en wederom verlaet,
Dat in Iaer-maenden ses, en negen met verblijen
Hy 't Land den Offer bied, en reuck der Specerijen,
Die een gewaget heeft krijght vier daer voren weer, 283
Dies yder is verheughd, en geeft den Hemel d'Eer.
285
Mijn glas te zeer verloopt, wat wil ick veel vermanen, 285
Hoe Olyvier van Noord, de Straet der Magellanen
Langhs Chili, en Peru beseylt heeft, en den kloot 286-287
Der aerden omgewielt, met een vier-scheepsche Vloot. 288
Ick swygh hoe dickmael 't weste ontblood is van Gesteente,
290
Van Peerlen, en van Goud, tot welstand der Gemeente. 289-290
Castilien swelt van nijd, dat so een rijcke Leen 291
Als 't gulden Indus is, schier yeder word gemeen: 292
Dat dese goude Thuyn in d'aldersoetste luchten
Ons in den schoot verleent so veelderhande vruchten:
295
Dies schat noch moeyt en spaert, om sluyten eens op 't lest
Den draey-boom vande vaert van Oosten, en van West. 295-296
De Bondgenooten hier niet weynigh op en letten, 297
Maer d'Eylanden alsins met wapenen besetten, 298
Tot welcken eynde oock nu (om zijn ervarentheyd)
300
Den kloecken Geeraert Reyns gegeven is 't beleyd 300
| | | |
Als opper-Admirael, om d'Indische Quartieren
Ten besten van 't gemeen verstandigh te bestieren,
De lieve Hemel hem doch sonder ongheval
Ter plaetsen brenghen wil daer hy regeeren sal, 304
305
Op dat 'tGeselschap mach door hem des Heeren zegen 305
Met danckbaerheydt ontfaen, als eenen soeten reghen,
En wassen meer en meer, ghelijck men groenen siet
Den schoon ghebloeyden Eyck aen eenen Water-vliet.
Oud Griecken-land treedt voort, treedt voort met u zeylagien, 309
310
Maer kinder-spel by onse al dryvende Bosschagien, 310
Die door't ghekrolde blau gaen voeren haren last, 311
Ghetimmert op een Ree, daer nerghens hout en wast,
En jaerlijcks niet te min wel duysent werden stercker, 313
Gelyck bereeck'nen mach de vlijtighen Aenmercker. 314
315
Ulysses, Hercules, oft Typhis, wie ghy zijt! 315
Die u merck-teeckens eer hebt op-gherecht soo wijt, 316
Oft ghy verrijsen mocht, hoe soudy u verwond'ren? 317
Soo onse Sloten ghy soo verre hoorden dond'ren? 318
So vande Noordtsche baeck, ghy saeght den grijsen tsop
320
Van 't Oosten tot in 't Weste ons Krijghs-heyr trecken op? 319-320
| | | |
Soo vele schatten oock, de wanckele ghebouwen, 321
Het avontuer der Zee, en 's Hemels gunst vertrouwen,
Soo ghy de kusten saeght van 't eene en 't ander veldt, 323
Wiens streken zijn ontdeckt, wiens namen zijn ghestelt 324
325
By Houtman, Barentszoon, Speilberg, van Noord, Linschoten,325
Van Neck, Heems-kercke, en meer van haer Vlies-ghenoten, 326
Waer van d'Antipoden begroet zijn op de rij, 327
Die and're Sterren sien, en Hemel-locht als wy.
Naest hem die 't al regeert, voert vander Staten stromen 329
330
Nassau als Admirael de Breydels en de Toomen, 330
Wien weder, wind, en stroom, soo vriendelijck toe-lacht,
't Zy als hy spelen vaert met sijn beschildert Iacht,
Het zy wanneer hy gaet sijns vyands Heyr verstroyen,
Oft erghens winnen Sluys, terwijl men Crijght voor Troyen,334
335
Elck wil de voorste zijn, elck loopt hem te ghemoet,
Een nieus-gier soel gheblaes de Vlagghen swieren doet, 336
De Zee al sachtlijck speelt, en schept een groot behaghen,
Van soo een dapper Held op haren vloed te draghen,
Light winden (roept sy) light; niet al te seer en ruyscht, 339
340
Ghy siet wat grooter Vorst mijn natte borst door-kruyst, 340
Oft soo ghy vullen wilt sijn Zeylen en sijn Wimp'len,
Wacht u mijn aenghesicht met golven te berimp'len
Op dat ghelijckerhand wy dienen sonder noodt 343
| | | |
Den ghenen die mijn glas beschaduw't met sijn Vloot. 344
345
Ghelijck als aende Strangh, de Duynen ons ten goeden 345
Beletten met gheweld den overloop der vloeden,
Wanneer het woeste Meyr uyt sijnen afgrond braeckt,
Waer door al 't leege Land in rep en roere raeckt, 348
Soo heeft Nassouwen oock (naest God) in onse allarmen, 349
350
't Vereenighd' Neder-landt haer vryheydt gaen beschermen, 350
Haer palen uytghestreckt, en eynd'lijck door sijn drift 351
Den vrede toe-ghebracht, ghelijck een rijcke gift.
O onverwonnen Prince! O bloeme van Orangien!
O grooten Capiteyn! O teghen-gift van Spaengien! 353-354
355
'tGheruchte dijnes lofs zy nimmer uytghewischt,
Die t'onsen dienst tot noch u leven hebt verquist,
En door u vroomheydt nu zijt in Sint Ioris Orden 357
Groot Ridder van de Kroon Britanniae gheworden. 358
Bestendigh moet de vrede, O Nederlanders! dueren, 359
360
O heymelijcke schrick van uwe Nae-ghebueren! 360
Een yder u beminde, een yder u begheert,
V Bond-ghenoodtschap is een yder lief en weert,
D'uytheemsche laten sich van alle kanten vinden,
En onderlingh met u eendrachtigh haer verbinden.
365
De Tulpand-drager Turcq, het Othomansche zaed,
Die 't heele Christen-rijck dreyght met een wreed' ghelaet,
Sijn Havens open stelt, en langher niet versteenight, 365-367
| | | |
Heeft sijnen Scepter korts met u Gebied vereenight, 368
Tot teecken van sijn gunst, maeckt alle Slaven vry,
370
En toont hoe lief en weerd hem uwe vrundschap zy.
Wel aen ghy Bataviers, die als op gouden straten,
Als Vorsten henen treed, wat salt u moghen baten?
Wat batet, oft ghy smaeckt soo veel weldaden Gods?
Wanneer ghy die misbruyckt, wellustigh, prat, en trotz? 374
375
Soo ghy te hooghe vlieght, te leeghe suldy dalen,
Soo ghy den blixem naeckt, O wacht u voor sijn stralen!
De straffe in tijds ontvlucht, siet 's Heeren goedheydt aen,
Eer ghy zijn strengheyd voelt, wanneer ghy meynt te staen. 378
Van Tyriers, Zydoniers, en van Capernaiten 379
380
Door ware boete wordt bekeerde Niniviten.
Worpt alle u Kroonen wech, u purp'ren sluyers scheurt,
En met een droef ghemoedt om uwe zonden treurt. 381-82
Vwe ooren open sluyt voor 't luyd gheschrey der armen,
En treckt goedtwilligh aen een hertelijck ontfarmen.
385
Volght dese Handelaers, van wiens Ophirisch Goudt 385
En Silver, Salomon heeft Zions kerck gheboudt.
Gods Tempelen voorwaer zijn d'arme Christen leden, 387
Waer aen ghy alle u goud en zilver mooght besteden:
Den wijsen Koopman slacht, die 't beste deel verkiest
390
En om de schoonste Peerle, een weynigh goedts verliest. 389-90
Men loopt, men woelt, men draeft met gierighe ghemoed'ren: 391
Men hoopt sich bergen op van tijdelijcke goed'ren.
Veel Zeen men vast door-kruyst, veel Hulcken men uyt-reed, 393
Maer 't Scheepken des gemoeds men heel en al vergheet.
| | | |
395
V selven dan ontword, u schatten treed met voeten, 395
En met den blinden Mol blijft niet in d'Aerde wroeten:
Maer koopt een seker rente, een eeuwigh blyvend pand
In 't nieu Ierusalem, der vromen Vaderland:
Al waer te vinden is, naer al dit pijnlyck slaven, 399
400
Naer al dit aerdsch gewoel, een soete en stille haven.
Gedurende o mijn God! dat ick in 's Weerelds krijt 401
Naer uwen heyl'gen wil mijn broosche leven slijt, 402
Vergunt my dat ick mach, O Vader alder dingen!
Den uytgebreyden lof van uwe daden singen,
405
Tot myner zielen heyl, mijn eenigh oogen-merck,
Tot d'Eere dynes Naems, en bouwingh dyner Kerck. 406
|
*1613. Afgedrukt naar de oudst bekende druk in De vernieuwde Gulden Winckel. T'Amstelredam, Voor Dirck Pietersz. Anno 1622, blz. 75 vlgg. (Bibliographie van Vondels werken, nr. 72).
In 't Register heet dit gedicht: Lands welvaren; op de prent (zie volgende aant.) troonde ‘ 's Lans Welvaren’ in de gedaante van 'n gelauwerde jonge vrouw.
In 't opschrift: Aenden Goed-jonstigen Aenschouwer: aan de welwillende beschouwer.
Vondel spreekt van Aenschouwer (zie ook vs. 68) omdat dit gedicht in de eerste druk verschenen is bij 'n prent (zie vs. 66 waar de prentbeschrijving begint). Zie verder de uitvoerige aantekening achter in dit deel.
1Bondigh: in eén bond verenigd, verbonden; die: die, niet dat om de persoonsverbeelding.
2u bepeckte vlercken: uw met pek besmeurde zeilen (zie Lof-zangh op Bartjens vs. 13 en 14, blz. 136). Vondel noemt alles wat op de schepen is bepekt of beteerd, zie Het Lof der Zeevaert (1623) vs. 1.
3Meyr-minnen: Germaans mythologiese zeemeisjes, zeevrouwen; Vondel noemt zo de schepen.
4Tot daer: tot waar; dy: u.
5den middel: het middel (naast het middel, ook in 't M. Ned. de middel, mannelik); verbreden: (verbreiden) bekend maken.
7Admirael!: de klassiek mythologiese god van de zee: Neptúnus.
8't lazurigh veld: 't blauwgroene veld; de blauwgroene zee ( lazurigh van lazuur, de oorspronkelike vorm van azuur).
9Mijn reyse gunstigh zijt: wees mijn reis welgezind ( mijn reis heel de wereld rond met Nederland's schepen).
TEKSTKRITIEK: vs. 12 Altaerplat, de oude uitgave heeft Altaer plat.
12Altaerplat: altaartafel; heeten Wieroock: brandende wierook.
18Beryden: zie vs. 56; uytgehoolde: uitgeholde (van uitholen).
19schorssen: ruwe boomstammen met de schors er nog om; al bemorst: helemaal bevuild: dus: met 'n vlot van heel ruwe vuile boomstammen.
20in 't diep van strande: van 't strand naar de diepe zee ('t Latijnse in altum) ; zich.... geven: zich begeven.
21Die: weer anderen; barstigh: vol barsten, ruw; een Barck van Bocken-leder: waarvan 't lichte hout met boksleer overtrokken was (zie ook Het Lof der Zeevaert, vs. 32).
22te gaer: te gader, aan elkaar; vast: gedurig.
25te vreden: nog de ouwe vorm, letterlik: in vrede, met genoegen: niet te vreden: niet vergenoegd.
26Met nootdruft zynes lijfs: met wat z'n lichaam nodig heeft.
28wat is 't dat ons ontbreeckt: welke middelen missen we, om.... (we hebben alles).
30d'een oft d'ander hoecken: in deze of gene streken; ( d'een oft d'ander: een zoals in 't M. Ned. ook in 't meervoud gebruikt, en evenals ander, meermalen in onverbogen vorm in plaats van de verbogen vormen).
31de schrick des doots: de schrik voor de dood.
33Van een.... daed: voor 'n zo stoute daad (van een.... daad weg).
43ten wolcken: tot de wolken ( ten: te den).
44Wouwe-steert: gevorkte staart (zoals de wouw en ook de zwaluw heeft; zwaluwstaart).
45Kenpsche zeelen: zelen, touwen van hennepgaren gedraaid ( kennep of kemp = hennep).
46de winden gaet bevelen: aan de winden gaat overgeven ( bevelen: toevertrouwen, overgeven).
47Doet een nieuw-wereld op: opent 'n nieuwe wereld ( op: open).
49haest: spoedig; de nieuwe maren: de nieuwmaren, de tijding ( maren is meervoud).
50Sesostris: de Griekse naam van Ramses II (1300-1230 voor Kristus), de beroemdste koning van Egipte (de Farao in de tijd van Mozes' leven aan 't hof). Van 'n tocht naar Indië is niets bekend; waarschijnlik is er verwarring met de Indus, rievier in Frygië, Klein-Azië; Ramses had wel 'n deel van Klein-Azië onderworpen.
51-52't Arabisch Meyr: de Arabiese golf; Indus: rievier in Indië (zie aant. op vs. 50); Indus over-scheept: met schepen naar Indië overvaart; Indus voor Indië.
54-55den Scepter van Afrijcken: aan de scepter van Afrika, d.i. Egipte hier. Voor de uitspraak van Afrijcken zie Pascha aant. op vs. 1127, blz. 222; Prince: vorst.
57Tourts: toorts (spreek uit toerts) ; geluchtet: gelicht, gestraald, (van luchten: lichten).
58Welck zijn op 't spoor....: op wiens spoor zijn gevolgd ( welck: ook in 't manl. onverbogen als objekt: dewelke, die); Turrhenen: de Tyrrhenen, of Etruriërs, die naar de sage bij Vergilius, uit Lydië (klein-Azië) naar Italië waren gekomen.
TEKSTKRITIEK: De oude uitgave heeft achter vs. 63 een punt.
59Tyriers: (spreek uit als twee lettergrepen) de Tyriërs, de inwoners van Tyrus in Fenicië.
61den grooten heyl: 't grote geluk ( heil was in 't Nederduits ook manlik; of is hier heyl en zegen één woord, en slaat den grooten dan op zegen?).
64eene Vorst: eene werd ook bij 't manlik gebruikt zoals in 't M. Nederl. (vgl. ons: ene Jansen: 'n zekere Jansen).
65Vruchtrijcke Marckten van (d.i. werden van = ontstonden uit).
66Hier begint de beschrijving van de prent.
67Wiens: wier (zie Oorlof Liedt aant. vs. 60 blz. 144); voorste: eerste, voornaamste.
68bestraelt: beziet (volgens de vroegere opvatting: met de straal van z'n oog treffen; zie Pascha vs. 242).
69Toornen: torens; n.l. alle torens van Amsterdam, dat van de IJ-kant gezien over de hele lengte van de prent was afgebeeld.
70Wt laegh versopen Land: uit laegh, verdronken land, uit laag waterland; Morassen: moerassen ( moras Nederl. vorm van 't oorspronkelik Franse maras, Hgd. morast).
71't Schatgeld-rijck: rijk aan schatgeld, opgespaard geld; schatrijk.
73-74't wel gelegen Om....: goed gelegen om hiervandaan af tevaren of hier te landen langs de zeewegen ( d'ongebaende wegen).
75In dezer Peerlen kreyts: in de kring, de krans van deze parelen; dat zijn deze vijf zeesteden (die op de prent 's Lans Welvaren omringen); vs. 75 en 76 betekenen dus: door deze vijf zeesteden vooral, die 't sieraad zijn van ‘de vereenighde Nederlanden’, bestaat de zeevaart van dit land geheel of voor 't grootste deel ( voornamelijcken gants).
77Van ouder tyden: van af oudere tijden.
TEKSTKRITIEK: De oude uitgave heeft achter vs. 99 een punt. - vs. 100 Wien: de oude uitgave heeft Wiens.
81veel tribuyts: veel belasting (spreek uit tribuits; veel evenals weynigh met 'n 2e naamval).
82van haer gehulde Graven: van hun erkende (gehuldigde) Graven ( gehuld van hulden: huldigen).
84hielden.... den zegen: de overwinning behaalden.
85de Caesars: de keizers van 't Duitse rijk.
86Haer Bond-genoodschap: n.l. van de graven; lief en weerd: lief en welkom ( weerd: waard = lief).
87Twee Diederijcken: van Dirk I en Dirk II van Holland wordt verhaald, dat ze aangetrouwde verwanten ( Geswaghers) zouden zijn van de Franse koningen; oft ymmers als: of tenminste zoals.
89Arnolf: Arnolf of Arnout, de derde graaf van Holland, was zwager van keizer Otto III (die met z'n zuster getrouwd was) en schoonzoon van de Griekse keizer Romanus.
91Wilhelm: Graaf Willem II, Rooms koning of gekozen keizer van 't Duitse rijk.
95-96den schoot der Landen: 't binnenste, 't geheel der landen, 't hele land.
97En Cárolus: dit Carolus is onderwerp van heeft geproeft in vs. 109, waar Cárolus weer wordt opgenomen met Die.
99Tot synen tyden: in zijn tijd ( tot: te).
100Clement: Paus Klemens VII erkende hem als wereldlik hoofd van de kristenheid.
101pratte: fiere; Naveerne: Navarre (koning van Frankrijk en Navarre, was de tietel van de Franse koningen, sedert de vereniging van beide koninkrijken onder een vorst, met Hendrik IV).
102Zo.... meer: evenals meer andere vorsten.
103den Kleefschen Vorst: Willem van Gulik, vorst van Kleef, onderwierp zich in 1543.
104Europam: Latijnse voorwerpsvorm (4e n.v.) van Europa.
105selve: ook alle vier de hoeken zelf van de aarde.
107Karel V had ook de tietel (toch wel niet de kroon en de staf) van koning van Jeruzalem.
109geproeft: ondervonden.
111niet vergeefs: niet zonder reden; bequaem: gepast, geschikt (als 'n verstandig en geschikt vorst).
113geensins niet: volstrekt niet; den Iber: de Ebro, d.i. de Spanjaard.
114'tbeheerschen: 't beheersen van deze landen (de Nederlanden) om de Spanjaard toe te laten.
115lange.... niet: niet lang; dus: de Staten wie de rok.... niet lang zou passen.
116zulck een forts gebied: zo'n straffe overheersing ( forts: fors).
117haest: spoedig (haastig).
118Die't uytheemsch bloed beveelt: die aan de vreemdelingen (Spanjaarden) overgeeft...
119slachtet: slacht, gelijkt.
121den Meester mach niet gelden: de meester heeft geen gezag meer (kan niets betekenen).
122ghewint den sleutel vande velden: overmeestert, verbreekt de afsluiting van de velden.
123vermeestert: overmeesterd, overwonnen.
125d'eere van Orangien: de eer, de grootste van Oranje, Willem I ( Orangien spreek uit Oranjen).
126daer.... langhs over: waaroverlangs, waarlangs. (Prins Willem was daar 't eerst erkend); schut: afweert, tegenhoudt.
128den schild: schild is manl., zoals in 't middeleeuws geregeld, zie Henricus de Groote, vs. 85, blz. 154.
129en d'ander: de andere havensteden; onverbogen vorm, zie aant. op vs. 30.
131Meet en bereken hun bezit.
133tot den lesten: tot 't laatste toe ( den lesten: 3e naamval onzijdig).
134Wat sijn Thresoor: alwat zijn schatkist.
135verpandet: na alles wat ie bezat in pand te hebben gegeven, (zelf helemaal verpand); verschuld: in de schuld bedolven.
136den Hoed der Vryheyd: zie Verghelyckinghe achter 't Pascha, aant. op vs. 52, blz. 263. ghehuld: getooid, gekroond; ghehuld van hullen: omhullen, versieren.
137dulle: dolle, razende.
139Omdat de voornaamste zeehavens van de wereld op hun zij waren.
140voor-wind: voor de wind varen (met wind van achter in de zeilen); ghetij: gunstig getij, gunstige (rustige) toestand van de zee.
141Beneffens dat: sluit aan bij Dewijle: ze waren veilig, tevens omdat ze; d'onbetuynde hoven: d'onomheinde ruimtes, de onbegrensde zeeën.
142laghen.... te boven: overtroffen (boven uitstaken); te boven liggen: scheepsterm: aan de bovenkant, de windkant liggen, zodat men de andere schepen de wind afsnijdt.
143af, en aen = uyt en weder in n.l. varende.
145Oneyndelijck: eindeloos; ghevlerckte Kielen: de zeilen werden geregeld vleugels of vlerken genoemd (zie vs. 2 en Lof-zangh op Bartjens, vs. 13 en 14 blz. 136).
148ses hondert sterck: zeshonderd ruim, 'n sterke zeshonderd; besloegh: bespeurde, beslaan met de ogen: met de ogen treffen: zien ( met de ogen kon wegblijven); op sijnen stroom: op zijn zeearm, de Sont.
149d'ander, zie op vs. 30 en 129; dus in de Sont alleen waren er al zeshonderd ruim, behalve de andere die elders voeren; hun streken elders namen: hun richting elders namen, elders heen zeilden; ( streken: de streken van 't kompas, die de richting aangeven naar 't Noorden enz.; hun streken nemen is dus hun richting, door 't kompas aangewezen, nemen).
150t'seffens: tegelijk, op dezelfde tijd (= seffens).
153't vlieghende gherucht: de Faam, zie Pascha bij vs. 1805 blz. 248, en de personenlijst blz. 177; gheschreye: geroep.
154groote Scheeps-armeye: de grote Spaanse Armada, de onoverwinnelike vloot van 1588.
155Quinti Soone: Philips, de zoon van Cárolus Quintus (Karel de vijfde).
157begrepen: van plan waren.
162.... Van weerbaer Schepen: ze vonden aan weerbare schepen er meer dan 2700; er lagen in de hollandse, zeeuwse en friese havens ruim 2700 handelschepen die bewapend waren ( weerbaer onverbogen; in 't meervoud is de onderwerps- en voorwerpsvorm vooral van meerlettergrepige bijv. naamv. meermalen onverbogen, gelijk in 't Middeleeuws).
165Ick laet.... staen: ik reken niet eens; Buyssen: haringbuizen; groot, van voren breed en gedekt vaartuig met 2 of 3 masten, vroeger voor de haringvangst gebruikt; buyssen spreek uit buisen met s, nog met de ouwe uitspraak; in vs 193: buizen) ; krabbers: visvaartuig (om krabben te vangen?); booten: kleinere vissersvaartuigen (met 1 of 2 masten).
169Heuden: vaartuigen met platte bodem (platboomd); Playten: pleiten en Boots: 't zelfde als booten ( boots is de gewone vorm) kleiner vaartuigen; Smack-zeylen: of smakken: langwerpig vaartuig; Stevens: schepen (eigenlik ons stevens van 'n schip, hier de benaming van 'n bepaald soort schepen?).
171In 't Gulden Iubel-jaer: hier 1600; 't eeuwjaar was geregeld 'n jubeljaar in de kristelike (katolieke) kerk, in 't jubeljaar werden veelvuldige pelgrimstochten gehouden naar Rome.
171-vlgg.onsen Held: Prins Maurits won in 1600 de slag bij Nieuwpoort.
173laveren: heen en weer zeilen; verdeylen: opstellen (verdelen in verschillende onderdelen voor de slagorde).
176aende strand: strand evenals in 't míddeleeuws 'n de-woord.
178der toegheruste scharen: z'n goed toegerust leger.
179eenen donder roers: 'n donder van geweren (musketten); ten wolcken: tegen de wolken.
182t'zitteren en beven: te sidderen en te beven ( t'zitteren: nog de Duitse vorm met tt; niet duidelik of t' = te òf dat het bij tzitteren hoort, zoals dit woord meermalen voorkomt).
183Help!: O! hemel! (oorspr. God helpe mij) zie Pascha, Verghelijckinghe op vs. 67 blz. 263.
185Sijn Hoogheyd: Aartshertog Albert; al verbaest: geheel verbijsterd, verslagen van schrik.
187Den Arragon: Mendoça Admiraal van Arragon, zijn veldheer werd gevangen genomen ( gevaen: gevangen).
188ons Helden: aan onze helden liet d'overhand; ( ons: heeft als in 't middeleeuws ook overal onverbogen vormen).
191Laet slapen desen Wolf: maak de Spanjaard niet opmerkzaam ('t was tijdens 't Twaalfjarig Bestand).
192't Neder-lands Tonneel: de Nederlanden; zie Pascha: Verghelijckinghe vs. 5, blz. 261; ( tonneel: de oorspronkelike vorm van toneel).
193voor-geroert: voorgegaan, voorgevaren; de visvangst persoonlik voorgesteld, voorafgegaan door vele visservaartuigen (van voor-roeren; roeren: bewegen).
195vryen buyt: buit voor iedereen beschikbaar (op de vrije zee).
196Op Sint Ians nacht: de nacht, de avend, de dag vóór Sint-Jan, wiens gedenkdag 24 Junie is, dus: op 23 Junie; haer Want: hun net (zie vs. 23); worpen: werpen.
197wat een gulden neeringh!: wat 'n heerlike kostwinning.... brengt ons.
199Hoe menigh duysent ziel: ziel inplaats van zielen naar 't voorbeeld van: menig duizend man ( man oorspronkelik meerv.).
201Zebedeen: Zebedeërs, de apostelen Johannes en Jakobus, zoons van Zebedéus, waren vissers, daarom Zebedeen hier = vissers.
201-202opt verbolghen zee-waters woesten plas: op de woeste plas van 't verbolgen zeewater ( opt verbolgen zeewater is als een geheel bepaling van woesten plas, vandaar opt).
202golgen: golven (vgl. opgolgen, Henricus de Groote, vs. 195, blz. 158).
205goedt-aerdigh: goed van karakter.
208in 't garen: in 't net.
209Draeck: Drake; Candisch: Cavendish, beide Engelse zeevaarders en ontdekkers ten tijde van koningin Elizabeth; vast: telkens.
210haer vleugelen uyt-reckten: hun zeilen spanden, rondzeilden.
TEKSTKRITIEK: vs. 212 Palleys, de oude uitgave heeft achter vs. 212 een punt.
212Van Cavendish wordt verteld dat hij met zeilen van zijde naar West-Minster ( West-munster) terugkeerde.
213De Bondgenooten: de Verenigde Nederlanden.
216onderdaen: onderworpen, onderdanig.
217's Roomschen Paus Statuyten: de bepalingen waarbij Paus Alexander VI na de ontdekking van Amerika, de grenslijn aangaf, zodat de landen van de ene zij aan Portugal, en die van de andere aan Spanje werden overgelaten ( Statuyten spreek uit statuiten).
220Cosmographen: wereldbeschrijvers; Cathay: 't N.v. China ( Cathaía: oudere naam v. Ch.).
221op te doen: in 't zicht te krijgen; te ontdekken.
222Daer.... elck.... is beladen: omdat ieder begerig is de doortocht om de Noord te vinden.
223-224D'een meent dat kaap Tabin naar 't Noorden ( te noordwaert) zich uitstrekt (zodat ze toch niet verder Oostwaarts kunnen varen); Tabin, de Noordelikste punt van Azië, op oude kaarten ook Tabis geheten, ongeveer in 't midden van de Noordkust van Siberië, tegenwoordig kaap Tsjeljoeskin genaamd; hy is bericht: hij is ingelicht.
225-226lange: lang geleden; duytsche: Nederlandse ( Duitsch 'tzelfde als 't Zuid-Nederlandse Dietsch in de middeleeuwen); De Indiaen: de Indiër zou, naar verteld werd, langs 't Noorden om door stormen naar onze kusten gedreven zijn.
228tweemalen: in 1594 door de Staten van Holland en Zeeland, in 1595 door de Staten-Generaal uitgezonden, deze kwamen tot de straat Waaigat ten Zuiden van Nova Zembla.
229Wijt onder 't Beyrsche licht: ver weg onder 't licht van de sterrebeelden de grote en de kleine Beer.
230Niet wyders op gedaen: (dees streke) werd niet verder ontdekt ( opgedaen) ; der Nassouwen strate: de (zee)straat van Nassou (straat Waaigat, zie vs. 228), eigenlik is straat Nassou de Westelike helft, straat Waaigat de Oostelike helft van de zeestraat die, naar ze toen meenden, Nova Zembla scheidde van 't vasteland; 't eiland Waigatsj ten Zuiden van Nova Zembla bewaart nog de naam.
231vooght, en principael: hoofdleider, Willem Barentsz was de eigenlike leider van de tocht 1596-1597; Barentsz en Heemskerck zijn op de prent afgebeeld aan weerskanten van 's Lans Welvaren, op de ereplaats.
232met noch een: met nog iemand (met Jacob van Heemskerck).
233op vier min als vier-mael twintigh trappen: op 4 minder als 80 graden, op 76 graden N. Br. (de Noord-Oostkust van Nova Zembla waar Heemskerck en Barentsz overwinterden ligt op 76 graden).
234daeld ter hellen-waert: daalt als in de onderwereld af, in die gruwelike streken ('n tocht, even gevaarlik als die van Enéas in d'onderwereld).
235Daer....: waarheen; Jan Corneliszoon de Rijp moest bij Spitsbergen, door 't ijs gedwongen, terugkeren.
236volgen naer: (na)volgen.
237Dan: maar; zich te wenden: terug te keren.
238Verzeilt naar Nova-Zembla.
239-240Zal ik dan ten leste helemaal overwonnen zijn door 't menselik geslacht?
241dier: wezen (zie Oorlof Liedt, vs. 80 blz. 144).
242de Moeder aller dingen: de Natuur.
244zijn zoolen niet en licht: z'n voeten niet (neerzet en) opheft: niet loopt.
245eer als dit ghedoogen: eer als dit te gedogen.
246Helemaal van haar macht beroofd zijn.
249eenen yzen toren: toren van ijs.
251Geen deerlijck sien hier gelt: geen treurig gezicht baat hier.
252van gepijnden nood: van pijnlike noodzakelikheid.
253klutst: timmert (zie vs. 42); erneeren: voeden.
256tourts: toorts (zie vs. 57).
257wederom: daarentegen; uytgeworpen stralen: uitgeschoten, uitschietende stralen.
262Wt onses Moeders schoot: uit de schoot der aarde (zie vs. 242); onses Moeders: de s ook bij vrouwl. woorden.
263Nadat de kille Noordse lucht Barentsz negen maanden heeft gekweld ( besoeken: kwellen).
265Beproeft ie, omdat ze toch in levensgevaar zijn, 't uiterste.
266laet: laat ie achter; open Schuyten: open sloepen.
267grauwe: sombere; daer: waar.
269De Batavieren: de Nederlanders (onder Cornelis Houtman in 1595-97).
270Kasteelen: zeekastelen, heel grote schepen; Indi: van Indus; Indus: Indië (zie ook vs. 52).
271De Mid-lijn: de middellijn, de Evenaar.
272Vast door-gaens: voortdurend verder door, altijd verder ( door-gaens: doorgaand).
273Brengen die zo vruchtbare reis ten einde ( volstrecken).
274-275Op 'n twede tocht is Houtman in Indië vermoord ( blyvende op den wegh) in 1599 op aanhitsing van de Portugezen.
276dierweerdigh: dierbaar, kostbaar.
279-vlgg.Onder Jakob van Neck ging in 1598 'n vloot van negen schepen (Vondels tweemael vier) naar Indië, en kwam al na 15 maanden (vs. 281) terug, rijkbeladen met Indiese specerijen; den gulden dage-raed: 't gouden Oosten.
283gewaget: gewaagd; daer voren: daarvoor.
285Mijn glas te zeer verloopt: mijn uurglas verloopt te snel: de tijd is te kort; vermanen: vertellen (de oudere betekenis).
286-287Olivier van Noord deed in 1598 de eerste reis om de wereld, hij zeilde naar Indië door de straat van Magelhaens in Zuid-Amerika ( beseylt heeft: gezeild is door); zijn afbeelding staat op de prent bij Rotterdam.
288omgewielt: omgezeild ( omwielen: ronddraaien, omheen draaien).
289-290Hoe dikwels uit 't Westen Amerika's schatten hierheen gebracht zijn.
292Indus: Indië (zie op vs. 270 en 52).
295-296Daarom spaart Spanje ( Castilien) schatten noch moeite om eens en voor goed de vaart op Oost en West af te sluiten; eens op 't lest: eén keer (en) voor 't laatst, eens en voor goed.
297De Verenigde Nederlanden (Staten Generaal) wijden aan deze zaak al hun aandacht.
298De Hollanders bezetten verschillende eilanden in Indië (Ambon, enz.) met forten en gewapenden.
300Geeraert Reynst (Vondel schrijft Reyns) is in Julie 1613 als twede goeverneur-generaal naar Oost-Indië vertrokken.
304Ter plaetsen brenghen wil: moge hem op de plaats brengen (Vondel schrijft zijn gedicht juist in deze tijd).
305'tGeselschap: de Oost-Indiese Compagnie in 1602 opgericht onder bescherming van de Staten-Generaal.
309met u zeylagien: met uw zeilschepen; zeylagien, Bosschagien spreek uit: zeilaadzje(n), bosschaadzje(n), mogelik toen -aazje.
310al dryvende Bosschagien: alle drijvende bossen (de schepen met hun talrijke masten); al voor alle of allen, zoals ook in 't middeleeuws.
311't ghekrolde blau: de gekrulde blauwgroene zeegolven.
313En die jaarliks wel met duizend toenemen. (Op de Hollandse scheepswerven werden jaarliks 'n duizend nieuwe schepen gebouwd).
314mach: kan; Aenmercker: opmerker.
315Alle drie uit de klassieke sagen bekend om hun verre tochten over de wereld; Typhis: Tiphys de stuurman van de Argo, 't schip van de Argonauten die onder Jason naar Kolchis aan de Zwarte Zee (Azië) voeren om 't Gulden Vlies (de gouden schapevacht); wie ghy zijt!: wie gij ook zijt.
318onse Sloten: onze kastelen, zeekastelen; ghy hoorden: evenals in 't latere middeleeuws meermalen de uitgang - en inplaats van - e bij werkwoorden, (ghi hoordet, ghi hoorde, en ghi hoorden).
319-320Als gij van af de grijze (met sneeuw bedekte) top van de Noordkaap (in Skandinavië) onze krijgslui zaagt optrekken, naar 't verre Oosten en 't verre Westen, (de eerste regel is door Vondel onjuist uitgedrukt); tsop: top ( tsop: middelfrankiese vorm van top, in 't Vlaams-Brabants heel gewoon).
321Als gij hun ook zoveel schatten zaagt toevertrouwen aan de wankele bouwsels (de schepen), aan 't aventuur van de zee, en aan s' Hemels gunsten.
323van 't eene en 't ander veldt: van't Oosten en van't Westen.
324wiens namen...: waarvan de namen bepaald zijn door ( by).
325Speilberg: Joris van Spilbergen; Linschoten: de bekende Jan Huygten van Linschoten had de eerste tocht om de Noord aangevoerd in 1594 (zie op vs. 228); hun beider afbeeldingen staan op de prent.
326meer van haer Vlies-ghenoten: meer van hun genoten, die dezelfde verre tochten hebben ondernomen; even ver en beroemd als van hun die om 't Gulden Vlies gingen (zie op vs. 315).
327Waer van: door wie onze tegenvoeters begroet zijn alle zonder uitzondering ( op de rij: een voor een).
330Nassau: Prins Maurits van Nassou was kapitein-admiraal, zijn afbeelding stond op de prent, op de spiegel van 'n galei midden in 't IJ.
334Sluys: is door Maurits veroverd in 1604, tijdens 't beroemde beleg van Oostende, dat hier met Troje vergeleken wordt.
336Een nieus-gier soel gheblaes: 'n zoel nieuwsgierig windje.
340wat grooter Vorst: wat 'n groot Vorst; ( wat grooter: zie Henricus de Groote op vs. 37. blz. 152).
343ghelijckerhand: gezamenlijk; sonder noodt: zonder nooddwang, gaarne (tegengestelde van node).
344mijn glas: mijn water(spiegel).
345de Strangh: 't strand ( strange of stranc is 'n ander woord als strand) ; ten goeden: tot voordeel.
349allarmen: gevaren, rampen.
350'tVereenighd' Neder-landt haer vryheydt: de Verenigde Nederlanden hun vrijheid; 'tVereenighd' Neder-landt als'n verzamelwoord met meervouds-voorstelling ( haer: hun).
351Haer palen uytghestreckt: hun grenzen uitgezet; drift: vurige ijver.
353-354Orangien, Spaengien: uitspreken Oranje(n), Spanje(n).
357u vroomheydt: uw dapperheid.
358van de Kroon Britanniae: van de Britse kroon ( Britanniae: van groot Brittanje).
360O heymelijcke schrick....: in 't verborgen zijn uw geburen (vooral Engelsen en Fransen) bang voor u.
365-367De Tulpand-drager Tureq: met 't Turkse rijk (de Ottomannen) was in 1612 'n verdrag gesloten, waarbij aan de Nederlandse schepen werd toegestaan onder eigen vlag in de Turkse havens te komen, en bescherming werd toegezegd tegen de Barbarijse zeerovers, en de Nederlandse slaven werden vrijgelaten; het Othomansche zaed: 't Ottomanse geslacht, volk; ( tulpand naar tulpe, de bloem, dat oorspronkelik 't zelfde woord is, en zelf ook in de betekenis ‘tulband’ voorkomt); versteenight: verhard, onvermurwbaar.
368korts: onlangs, kort geleden.
378wanneer ghy meynt te staen: als ge nog meent te staan in Gods liefde (‘Wie staat zie toe dat hij niet valt’).
379Weest niet onboetvaardig zoals de inwoners van Tyrus, Sidon en Capernaüm; maar bekeert u in ware boete zoals die van Ninive (vgl. Mattheüs 11, 21-23; en Lukas 10, 13-15 waar Kristus spreekt van de onboetvaardige inwoners van Sidon en Tyrus, en vooral van Capernaüm, en Lukas 11, 32 waar over de boete van Ninive gesproken wordt).
381-82Zoals de Ninivieten hebben gedaan (zie de profeet Jonas, hfst. 3).
385De vloot van Koning Hiram bracht uit Ophir (Zuid-Arabië) goud en andere kostbaarheden, waarvan Salomon de tempel heeft gebouwd, zie derde boek der Koningen, hfst. 10 vs. 11 (in andere, ook de protestantse bijbels, eerste boek).
387d'arme Christen leden: de arme leden van Kristus' Kerk.
389-90Naar de bekende gelijkenis in 't Evangelie volgens Mattheüs hfst. 13, vs. 45, 46.
393vast: voortdurend; Hulcken: grote zeilschepen.
395V selven dan ontword: sterf u zelf af ( ontworden: sterven).
399naer: na; pijnlyck: moeilik, inspannend.
401in 's Weerelds krijt: in de kring van de wereld (in de wereld).
402broosche: uitspreken: brose (met s) is de oude vorm zoals ook in 't middeleeuws; broos, broze is de latere.
406bouwingh: tot opbouwing, uitbreiding.
|
|
vorige