Regelnummers proza laten
vervallen | |
| |
| |
P. Ovidius Nazoos Herscheppinge.
Het eerste boek.aant.
| |
Inhout.
1 De Baiert wort in den beginne gescheiden in vier hooftstoffen, en de mensch uit aerder. 1 2 en water geschapen. Hier op volgen de vier eeuwen, uit welker leste de menschen uit het2
| |
| |
3 bloet der reuzen sprooten. Jupiter, toen deze zich godtloos aenstelden, Likaon te voren3 4 in eenen wolf veranderende, verdaghvaerde den werreltvloet, en verdronk alle dingen in 5 het water. Nu schooten Deukalion en Pirra alleen over. Deze beide, toen d'aerde weder 6 droogh was, herstelden, met steenen achter zich te worpen, het menschdom: want uit6 7 vochtigheit en hitte quamen van zelf andere dieren voor den dagh, en onder deze Piton,7 8 de Berghslang. Apollo verdelghde dezen draek, en brogt, ter gedachtenisse van deze8 9 overwinninge, de Pitische speelen op de baen. Men plagh d'overwinners op dit feest met9 10 eikenloof te bekranssen: want de laurier was niet in zwang, eer de maeght Dafne in eenen 11 lauwerboom veranderde. Toen andere stroomen vergaderden om haeren vader Peneus11 12 te begroeten, ofte troosten, ontbrak 'er Inachus alleen: dewijl zijne dochter Iö, van Jupijn12 13 aengezocht, na het schoffeeren in eene vaerze verkeert was. Deze wert van Argus gehoet,13 14 en Merkuur, na het verhaelen hoe Sirinx in riet herschapen wiert, benam hem het leven, 15 wiens oogen Juno in den staert van haere paeuwen zaeide. Iö, haere eerste gedaente15 16 weder aenschietende, brogt Epafus ter werrelt.+
My lust t'ontvouwen hoe de vormen aller dingen +vs. 1
In nieuwe lichaemen verkeerden. helptme zingen,
Begunstight dit begin, o goden, hoogh gewyt +
En vormherscheppers: rekt dit dicht tot mynen tyt, 4
5
Van 's werrelts oirsprong aen. eer aerde, en zee, en baren, 5
En hemel, die het al bespant, geschapen waren, 6
Hadde al de werrelt, en natuur, en 's werrelts staet
Een enkel aengezicht, en eenerley gelaet, 7-88
Genoemt de Baiert, een wanschikkelyk gevaerte, +9
| |
| |
10
En ruwe mengelklomp, een lompe plompe zwaerte 10
Van zaeden, strydigh en gemengelt ondereen, 11
In 't wilde op een getast. de klaere zon bescheen
Noch 't aertryk niet. het licht der maene, noit herboren, 13
Was noch niet opgegaen, noch kromde haeren horen,
15
En d'aertkloot hing noch niet, omringt van dunne lucht, 15
Gegront op wederwight. de zee omhelsde uit zucht 16
De borst des zeestrants niet. zee, lucht, en aerde, en weiden, 17
En geene hooftstof was haer hoefslagh noch bescheiden. 18
Het aertryk hielt geen' stant. de lucht ontbeerde licht, 19
20
De zee heur vaert, en niets bewaerde zynen plicht, 20
Gedaente, en eigen vorm. het eene hinderde anderen: 21
Want in een zelve lyf bestreênze fel elkanderen, 22
De kou de hitte, droogh het vocht, in een verwart,
't Gewight en 't wegeloos. het zacht bestreet het hardt. 24
25
Een betere natuur en godt beslechte elx driften, 25
En wist het hemelsch en het aertsch van een te schiften,
De wateren van d'aerde, en 't hemelsch van de lucht. 26-27
Na datze deze scheit, verbint Godts maght door tucht
En vrede dezen hoop, eerst twistigh, en te vreezen
| |
| |
30
Een ieder in zyn plaets en wyk, hem toegewezen. 28-30
Het alverslindend vier des hemels, klaer en licht, 31
Verkoos het hoogh gewest aen 't hemelsche gesticht: 32
Daer grenst de lucht aen, vier gelyk, in 't opwaert stygen: 33
Maer d'aerde, grover, sleepte allengs in 't nederzygen 34
35
De grove stoffen met zich neder naer den gront, 35
Om haer zwaerwightigheit. het water vloeide in 't ront 36
Rondom den aertboôm, van de zee bepaelt met stranden. 37
Na dat nu d'opperste, of wie 't was, met sterke handen 38
Dien baiert scheide, en elk verdeelde in zyne leên, 39
40
Zoo heeft hy d'aerde, op dat zy rondom effen scheen, 40
In eenen grooten kloot oprollende, gesloten, 41
En toen de wateren en zee hier om gegoten, 42
Gebiedende den wint te blazen over 't nat, 43
En dat de zeekust d'aerde in haeren arm omvat.
45
Hy schept'er bronnen by, en staende meer, en poelen, 45
En stroomen, die met kracht langs boghtige oevers spoelen,
Ten bergh af, en ten deel der beemden dorst verslaen, 47
Ten deel verzinken in den vader Oceaen,
En in een ruimer velt neerschieten met verlangen,
50
Daer zy afbruischende gewelkomt en ontfangen, 50
Niet tusschen oevers eng besloten blyven staen, 51
Maer op het bare strant gestuit de rotsen slaen. 52
Hy heet de velden zich uitbreiden, dalen zinken, 53
De bosschen groenen, en het steile krytstrant blinken. 54
55
Gelyk twee riemen, of een paer aen elke hant, 55
| |
| |
Den hemel snyden, en de vyfde heeter brant +
In 't midden, zoo heeft Godt den aertkloot ook begreepen, 57
En onderscheiden van elkandere in vyf reepen, 58
Waerop het menschdom met de voeten heenetreet,
60
Behalve in 't midden, niet bewoonbaer, en te heet,
En beide d'uitersten, bedekt met sneeu en vlokken. 61
Twee streeken tusschen beide, als met een lyn, getrokken,
Zyn pas van hitte en kou gemaetight uit den aert. 63
De lucht, die over dees gewesten hangt en vaert, 64
65
En zoo veel lichter valt dan d'aerde, en 't water mede, 65
Weeght zoo veel zwaerder dan het vier: en hier ter stede 66
Leght hy de wolken mist en donkre nevels t'huis, 67
De donders, die den mensch vervaeren met gedruis, 68
En blixem, weêrlicht, wint, en koude hagelvlaegen. 69
70
De bouheer van 't heelal wou geenerwys verdraegen, +
Dat zy de gansche lucht beslaen, als hun verblyf. 71
Men kanze nauwlyx nu keeren, als zy styf, 72
Een ieder uit zijn' hoek, toestreven, noit verwoeder. 73
Zoo stryden onderling de broeder tegens broeder. 74
75
Het heldere oosten won het Nabateesch gewest, 75
| |
| |
In 't oost. de Zuidwint trok naer Persen, en de vest
Op 't hoogh geberghte van de morgenstar bescheenen. 76-77
De Westewint vloogh naer den warmen avont heenen. 78
De guure Boreas won Russen, wyt en ver, 79
80
Aenvoerder van de steile en kille Zevenster. 80
Het lant hier over drupt doorgaens van zuider regen. 81
Hier boven is 't gewest van 't hemelsch vier gestegen, 82
Dat dun en luchtigh is, en vry van aerdtsche smet,
Zoo had hy naulyx elk zyn eigen perk gezet, 84
85
Wanneer de starren, lang met 's baierts korst betogen, 85
Begonnen haeren glans te geven uit den hoogen.
Op dat nu geen gewest gedierte ontbreeken zou,
Nam 't godendom en klaer gestarnte 't hoogh gebou 87-88
Des ruimen hemels in. men zagh de visschen leven
90
In 't water, 't vee op 't lant, de lucht vol vogels zweven: 90
En nu gebrak'er noch een eenigh dier tot prael, 91
Dat heerelyker was dan d'andere altemael, 92
En met de reên begaeft, alle andren moght betoomen. 93
Dus is de mensch, het eêlst der schepslen, voortgekomen. +
95
Het zy de bouheer van 't heelal, en oirsprong van 95
Dit welgeschikt gesticht, en wonderbaer gespan, 96
| |
| |
Hem teelde uit godtlyk zaet: het zy in 't nieuwe leven 97
Der aerde noch een vonk des zaets was nagebleven
Van haeren bloetverwant, den hemel; zaet, dat waert, 99
100
Van 't hemelsch afgerukt, naer zynen oirsprong aert:
Men zeght Prometeus kon dees nieuwe klay regeeren, 101
Met water mengen, en hieruit een beelt bootseeren,
Het aengezicht van Godt, die 't al bestiert, gelyk. 103
Dewyl een ieder dier naer d'aerde ziet in 't slyk, 104
105
Bootseerde hy den mensch met aengezicht en oogen
Recht opwaert, om 't gestarnt t'aenschouwen, en bewogen
Zich zelf te spiegelen, in 't starrelichte hof. 107
Het aertryk, flus noch ruw, en vormelooze stof, 108
Wert na'et veranderen bewandelt hier beneden
110
Van menschen, noit gezien, en ongelyk in zeden. 110
De goude tyt quam eerst te voorschyn, die gezint +111
Ter deught, uit heuren aert rechtvaerdigheit bemint, 112
Ook zonder dwang van wet. men wist van vrees noch straffen.
Men had met halsgerecht noch boeien niet te schaffen. 114
115
Het volk ontzagh versaeght des rechters opzicht niet, 115
Maer leefde veiligh, vry van vierschaer, en verdriet. 116
Men had den pynboom op 't geberght noch niet gehouwen, 117
En in de zee gerolt, om uitheemsch lant te bouwen. 118
De menschen kenden slechts hun vaderlant en erf.
120
Geen graft beschut de steên, uit vreeze voor bederf. 120
| |
| |
Men hoorde geen trompet noch krommen horen steeken. 121
Men voerde helm noch zwaert. het volk in alle streeken
Zat vreedzaem, zonder krygh. het lant lagh ongeploeght,
En onge-egt, alleen met zyn gewas vernoeght,
125
Brogt nootdruft voort van zelf. geen bouwers zich vermoeiden, 125
Verzaet met vruchten, die van zelf in 't wilde groeiden. 126
Zy plukten ooft en brem op bergen zonder last, 127
De moerbay, en kornoelje op haegen, daerze wast. 128
En eekels van den eik, Jupyn gewyt, hun allen 129
130
Miltdaedigh voorgeschud, en in den schoot gevallen.
Het was geduurigh lente, en 't Westewindekyn 131
Met laeuwen adem streelde in heldren zonneschyn
De bloemen, die van zelf uit d'aerde geurigh sproten.
De klay teelde ongebout gewilligh onverdroten
135
Het weeligh veltgewas. het velt schonk onvermoeit 135
De zwangre korenaer. de melk en nektar vloeit 136
Als water. d'eik in 't wilt scheen honighdau te geven. 137
Saturnus was in 't hol des afgronts neêrgedreven, 138
En 't opperste gezagh stont in Jupyns gewout. 139
140
Een zilvere eeu verrees, en slimmer dan het gout, 140
En echter beter dan het koper in waerdyen. 141
Jupyn verdeelt het jaer, eerst lente, in twee paer tyen, 142
In lente, zomer, herfst, en winter, kout en grys.
De lucht verbrant van hitte, en 't water vriest tot ys. 144
145
Toen scholenze onder dak. spelonken, dikke struiken, 145
En schors, met teen genaeit, verstrekten om te duiken 146
| |
| |
Hunne eerste huizen. 't graen wies in de vore. d'os
Most hygen voor den ploegh, en niet voor 's avonts los. 148
De derde en kopere eeu, veel harder en verbolgen, 149
150
Geneight ten krygh, doch niet onbillyk, quam haer volgen. 150
De leste en yzere eeu quam met haer slaghzwaert aen,
En teffens alle quaet en boosheit op de baen. 152
De schaemte, waerheit, trou, en eerbaerheit verstoven.
Verraet, gewelt, bedrogh, en gierigheit staen boven. 154
155
De schepen gingen tzeil voor wint, hun onbekent. 155
De den, op hoogh geberght te groeien lang gewent, 156
Ging huppelen, besloegh Neptunus groene weiden. 157
De lantman paste 't lant met merken t'onderscheiden, 158
Voorheene zoo gemein als zon en ope lucht. 159
160
Men eischt den akker niet alleen de korenvrucht
En nootdruft, maer doorwroet om mynen, die ons tergen, 161
Den schoot des aertryx, daer natuur haer wou verbergen.
Zoo quam het yzer, en het gout, dat dieper lagh, 163
En zoo veel snooder is dan yzer, voor den dagh. 164
165
De krijgh begon, die met dees twee niet langer sammelt, 165
Maer met zyn bloênde vuist in 't blanke harnas rammelt.
Men leefde alleen op roof. de huiswaert is in last, 167
En aen zyn' eigen haert niet veiligh van den gast,
Geen schoonvaêr voor den zoon. getrouwe broederliefde 168-69
170
Was zeltzaem: want de haet den eigen broeder griefde.
De man verhaest zyn vrous, de vrou haer egaes doot.
De booze stiefmoêr mengt vergift in eekelbroot. 172
| |
| |
De zoon t'ontyde staet den vader naer het leven. 173
Godtvruchtigheit heeft uit. Astrea wort verdreven, 174
175
De leste van de goôn, die, angstigh en beducht,
De werrelt, root van moort, ter nauwer noot ontvlught. 176
En op dat 's hemels burgh niet vry zou blyven, spanden +177
De reuzen t'zaemen, om den hemel aen te randen, 178
En staplen het geberghte op een verwaent en snoot. 179
180
d'Almaghtige verplet met zynen donderkloot 180
Den bergh Olimp, en zwicht geensins, om zulke stukken
Den steilen Pelion, daer Osse op lagh, te rukken 181-82
Van onder dat gevaert. men durf wel zeggen dat 183
Die lichaemen, een' vloek by 't godendom geschat, 184
185
Beneên hun storremkat bestulpt, aemachtigh kroopen, 185
En d'aerde van het bloet der kindren hebb' gedropen, 186
Zy zelf het warme bloet bezielde, en leven gaf: +
En om den naem van zulk eene afkomst van nu af
Te waeren, datze 't zaet in menschen weêr verkeerde. 188-89
190
Maer deze telgh was boos, baldaedigh, en onteerde 190
Met lastren alle goôn, bloetgierigh en verwoet, 191
Een zeker merk dat zy haer' oirsprong nam uit bloet.
De vader Jupiter, ziende al die lasterstukken 193
Om hoogh, verzuchte, en om Likaons booze nukken 194
| |
| |
195
En 's booswichts gruweldisch, noch korts voor hem gedekt, 195
En hierom onbefaemt, wort toornigh, en verwekt 196
De goddelyke wraek, en daghvaert 's hemels raeden. 197
Daer boven loopt een wegh, gezocht van veele paden, +198
Bekent by helder weêr, de Melkwegh, zoo men zeit,
200
Van outs geheeten, om zyn zuivre wittigheit. 199-200
Al 't godendom weet langs dees baen het hof te vinden
Des grooten dondergodts. hier komen van vier winden
De Goden in de zael, ter rechte en slinke hant,
Door d'opgeslote poort. elk zit aen zynen kant, 204
205
Gemeene goden laegh op hunne plaets by troepen, 205
De maghtigen vooraen, naer hunnen staet geroepen. 202-6
Dees plaets, stont zeggen vry naer zynen rechten eisch,
Zoude ik wel noemen het aertshemelsch hooftpalais. 208
Hier zet zich 't godendom in zyn gestoelt' van marmer. 209
210
Jupyn leunt op den staf van elpen, als beschermer, 210
Schud dry en vierwerf van weêrzy 't ontzaghlyk hooft, 211
Dat hemel, aerde, en zee beroert zit en verdooft. 212
Ten leste spreekt hy uit den troon, verrukt van toren: 213
'k Was min bekommert voor den hemel en ons kooren, +214
215
Toen 't heiloos draekenest toeruste, om 't bange hof 215
Met hondert klaeuwen aen te tasten uit het stof: 216
Want schoon dees vyant, wreet van aert, dien krygh dorst smeden; 217
| |
| |
Noch hing dit oorlogh aen een lichaem en zyn leden, 218
En quam gesproten uit een' oorsprong, een gezagh:
220
Nu wil ik plotsling al het menschdom met een' slagh 220
Verdelgen in den gront, daer Nereus uit de sluizen 221
Rondom den aertboôm met zyn watren aen komt bruizen.
Dit zweere ik by de kolk en jammerpoel van Stix, 223
Die door het helsche bosch komt stroomen met veel schrix.
225
Wel is 't waerachtigh dat een arts, tot heil genegen,
Voorzichtigh en bedacht eerst heilzaem raet moet pleegen: 226
Maer 't vier in 't been geraekt, zoo zet men 't af met reên, 227
Eer 't gansche lichaem last zou lyden by het been. 228
Wy stieren halve goôn van stroomen, bron, en water, 229
230
En bosch, en bergh, en velt, en veltgodin, en Sater:
Hoewelwe deze noit vergunden 's hemels troon: 231
Men gunne dat elk vry het aertsch gewest bewoon'.
Of achtge, o goden, dat geen leet hun sta te schroomen?
Likaon schroomt niet my moordaedigh op te komen, 234
235
Wien hy, van moort berucht, te godtloos laegen leght, 235
Schoon ik den blixem voere, en billyk heersche en recht.
Zy morren onderling, en byten op de tanden,
En vraegen wie den godt der goden aen durf randen. 238
| |
| |
Zoo schrikte al 't menschdom, en de gansche werreltkloot, 239
240
Toen die verwate hoop te goddeloos besloot 240
Het Roomsche ryxgezagh in Cezars bloet te smooren: 241
En, o AUGUST, de trou des volx, u toegezworen, 242
Behaeghde u, als de trou des hemels dezen godt
Der goden, die, toen hy gestreng door zyn gebodt
245
En wenk en woorden 's raets ontsteltheit deed bedaeren, 245
Gehoor kreegh, en hier op aldus is voortgevaeren.
Hy heeft zyn schult geboet: doch hoort het gruwzaem stuk, 247
Hem ruim betaelt gezet. een schendigh ongeluk, 248
En schelmstuk van dien tyt klonk boven ons in d'ooren, 249
250
Hetwelk ik hoopte, indien men 't ernstigh naer ging spooren,
Verziert te vinden, en dael neêr uit 's hemels boogh. 251
Ik godt, in menschenschyn, bezichtigh met myn oogh
De werrelt: doch om al de boosheên niet te mellen, 253
Mits d'ondervinding veel te lang valt in 't vertellen; 254
255
De daet was slimmer dan 't gerucht in elk gewest: 255
En toen ik Menalus, dat gruwzaam draekenest, 256
Voorby zweefde, en Cilleene, en 't pynbosch van den killen 257
Liceus, en Arkaedje, en trede met den stillen 258
En schemeravont naer 's tirans ongastvry hof,
260
Gaf ik te kennen dat een godtheit, ryk van lof,
Van boven nederquam. het volk begintme t'eeren. 261
Likaon schimpt met hun, en zeght: ik wil u leeren 262
Door eene proef, of dees uit 's godendoms getal 263
Ook sterflyk zy, zoo dat geen mensch meer twyflen zal.
265
Hy leght by midnacht toe om my, van slaep bevangen, 265
Te moorden onvoorziens. zyn lust en zyn verlangen
| |
| |
Was dit te proeven, en hiermede niet gerust 267
Heeft eenen gyslaer van Molossen, onbewust 268
Van eenigh quaet, den strot moordaedigh afgesneden,
270
En briet en zoodt de versche en halfgestorve leden, 270
Zoo dra niet opgedischt, of ik, verhit op straf, 271
Steek 't huis in lichten brant, en brande 't boven af, 272
Naer zyn verdienste. hy verbaest, zoekt wech te schuilen, +273
Te vlughten, en beproeft te roepen, en loopt huilen 274
275
Door 't eenzaem velt, maer al vergeefs en vruchteloos;
Dies wort hy dol, en stelt, bloetdorstigh fel en boos, 276
Zyn' aert te werk aen 't vee, vermaekt met bloet te zuigen.
Zyn kleet in bont en d'arm verkeert in pooten tuigen
Dat hy een wolf, doorwreet en roofziek uit den aert,
280
Zyn eerste wezen en gedaente noch bewaert,
De zelve is in natuure, en grysheit, en in blikken, 278-81
Die, grimmigh brandende by duister, elk verschrikken.
Nu lagh dit eene huis ter aerde al neêrgestort.
Meer huizen hadden ook de goôn tot wraek geport.
285
De boosheit weide alom in 's werrelts veerste hoeken. 285
Men zou gelooven dat de menschen zich met vloeken
Verzwoeren van het quaet tot erger voort te slaen. 286-87287
Ik heb besloten hen, om 't goddeloos bestaen,
Te straffen naer den eisch. de zommigen bestemmen 289
290
Jupyns besluit, en voên godts gramschap, niet te temmen. 290
Een deel bewillight dit: noch smert hun d'ondergang 291
Des menschdoms, vraegende hoe byster dootsch en bang
De werrelt zien wil, als zy ledigh legg' van schaeren: 293
Wie dan den wierook aen zal steeken op d'altaeren:
| |
| |
295
En of hy toelegge al het aerdtryk omgewroet 295
Te laeten aen 't gedierte, ontembaer en verwoet.
Jupyn verbiet hier voor te sidderen en schrikken: 297
Hy zou hier in voorzien, het al ten beste schikken,
En zeght hun, op een wondre en ongemeene wys, 299
300
Een andere afkomst toe, van betre stof en prys. 300
En nu zou hy den kloot der aerde, vuil van smetten, 301
Met zynen blixemstrael in lichte vlamme zetten,
Maer schroomde dat de vlam in 't hemelsch dak moght slaen, 303
En 't heilige gewelf in gloênden brant vergaen.
305
Ook schoot hem in den zin, hoe 't nootlot was voorhanden, 305
Dat hemel, aerde, en zee most lichter laege branden,
En 't werreltlyk gevaerte aenvliegen: hierom leght 306-307
Hy 't weêrlicht en geweer, ten dienst van 't hoogh gerecht, 308
Gesmeet in 't reuzenhol, voorzichtigh aen een zye. 309
310
Men nam behaegen, om der menschen razernye 310
Kort in te toomen, aen verscheidenheit van straf, 311
En 't gansche menschdom diep te delven in een graf
Door maght van water, en tot zuivring van hun smetten,
De watersluizen van den hemel op te zetten. 314
315
Hy sluit den Noortwint in de Wintgodts hol en slot, 315
En winden, die de drift der wolken licht en vlot 316
Verdryven aen de lucht, en komt den Zuitwint wekken, 317
Die met een' zwarten nacht het aenzicht weet te dekken. 318
En heensnort op zyn natte en vochte regenveêr. 319
320
De baert hangt zwaer van vocht: de watren vloeien neêr
Langs zyne gryze lok. op 't voorhooft zitten dampen 321
| |
| |
En nevels. borst en wiek zien, tot een merk van rampen, 322
Bedropen. toen hy nu uit last, daer elk voor bukt, 323
Der wolken spongie met zyn hant hadde uitgedrukt, 324
325
Ging 't bruisschen aen. de lucht, aen 't ruisschen allerwegen,
Berst uit van boven met afgryselyken regen: +326
En Iris, lang gewoon mevrou ten dienst te staen, 327
Trekt flux op Junoos last verscheide verwen aen,
Bestelt de wolken vocht en voetsel, zonder vlaegen. 329
330
Het weeligh veltgewas wort plotsling neêrgeslagen,
En d'akkerman beklaeght, berooft van hoope en troost,
Den arbeit van al 't jaer, 't verlies van zynen oogst.
Jupyn, noch niet vernoeght met afgestorten regen,
Quam toornigh noch Neptuin, den broêr, tot wraek beweegen, 334
335
En nam zyn water en den Oceaen te baet. 335
Dees roept de stroomen, die, ten dienst van zynen staet, 336
Gereet staen. elk verschynt. hy spreekt daer zy genaeken:
Ik hoeve u niet in 't lang te maenen op te waeken.
Vaert voort met volle kracht. zet open sluis by sluis. 339
340
Smyt alle paelen om, en geeft met een gedruisch 340
Den vlieten vryen toom. het was gezeght, zy keeren,
Ontsluiten bron by bron. toen renden alle meeren 342
En rolden toomeloos en toornigh zeewaert aen.
Neptuin treft met zyn vork, een' drytant, fel in 't slaen,
345
Den aertboôm dat het dreunt, en van dien slagh door 't open 345
De watergangen, eerst gestopt, te lande inloopen.
De stroomen, aengeterght tot gramschap, winnen velt, 347
Verrukken veltgewas, en struiken met gewelt, 348
De menschen, stallen, vee, en hutten, huizen, kerken, 349
350
En kooren: en schoon hier en gins van zoo veel werken
Een huis bleef overent, dat zulk een' springvloet schut, 351
| |
| |
Het stont noch evenwel in 't water, als onnut. 352
De torens haelden 't hooft nu onder diepe golven.
De zee en 't lant was een. men zagh het al gedolven
355
In eene bare zee, een vlakte zonder strant. 355
Dees zat op 's heuvels kruin, als op een driftigh zant: 356
Een ander, in een' boot aen 't roeien gaeu en wakker,
[Daer flus de lantman noch den ploegh dreef door den akker]
Zocht, krank van hoop, 't gevaer t'ontvaeren bang en droef. 359
360
Dees overzeilde 't graen, of een verdronke hoef: 360
Een ander vangt den visch in 's olmbooms top en takken. 361
Het anker laet men in de groene beemden zakken.
De schepen dekken nu den wynbergh, 't zeekalf rust, 363
Daer flus de tangre geit ging grazen naer heur lust. 364
365
De zeemaeght hoort verbaest hoe holle baren bruizen, 365
En vaeren over steên, en woudt, en bosch, en huizen.
De dolfyn zwemt in 't bosch, en dryft voor wint, voor stroom 367
Door hooge takken heene, en schud den eikenboom. 368
De wollef zwemt by schaep, en leeu en tygerdieren.
370
Het baet geen everzwyn de gloênde blixemvieren 370
Te voeren in gezicht en tant. het baet geen hart 371
Dat zyn gezwinde poot den snellen winthont tart.
De wufte vogel, moede om rust rondom gevlogen, 373
Plompt afgemat in zee, wiens toomeloos vermogen
375
De heuvels overstulpte, en blink en hoogen duin, 375
En heure baren sloegh aen 's berghs verheve kruin.
Het grootste deel des volx dreef heene met de baren,
En die na 's waters noot noch nagebleven waren
Vergingen, afgevast en hongrigh, by gebrek 379
380
Van voetzel. 't vruchtbre lant, zoo lang 't in zyn bestek 380
| |
| |
Noch lant gebleven was, hiel Attika gescheiden
Van 't vette Aoniën, en Focis vruchtbre weiden;
En was nu bare zee, en slechts een watertuin.
De hooge bergh Parnas verberght zyn dubble kruin
385
In 't starrelicht gewelf, en styght door alle wolken,
Daer nu Deukalion [want in de diepste kolken 386
Verzonk al 't hoogh geberght] met zyne bedgenoot,
Gevoert door alle vloên, bleef waggelen in 't boot. 388
Hier bidt hy om gena de vlietmaeght van Corciren, 389
390
En berghgodinnen, en ook Temis, waert te vieren, 390
Om haere wonderspraek, en lotvoorziende stem. 391
Men vont noit vroomer noch oprechter man dan hem, 392
Noch kerkelyker vrou. Jupyn, ziende uit den hoogen 393
De werrelt met een zee van water overtogen, 394
395
En van d'ontelbaerheit der levenden gespaert
Een' man, en eene vrou, godtvruchtigh uit den aert, 396
Verdreef door Boreas de wolken, en den regen, 397
En toont de lucht het lant, en d'aerde 't opgestegen 398
Gehemelte. nu leght de zee haer gramschap af.
400
Neptuin bedaert, en streelt de baren zonder staf. 400
Hy leght, gehoorzaem op godts last den drytant neder, 401
| |
| |
En daghvaert Triton flux den zeetrompetter weder, 402
Den blaeuwen Triton, dat hy koome op staenden voet. 403
Dees', staende boven op den grondeloozen vloet,
405
Met zynen mantel van vischpurper ryk behangen, 405
Wort van Neptuin geboôn met opgeblaze wangen
Den diepen watervloên den aftoght overluit
Zoo toe te kraeien dat het op 't gestarnte stuit. 408
Hy grypt de kingkklaeroen, beneden eng in 't draeien, 409
410
Maer boven wyder, en vol kringklende ommezwaeien,
En op het woeste vlak, elk even dicht alom, 411
Bereit zich zyn trompet te steeken, die rondom
De stranden wort gehoort van 't ooste tot in 't weste.
Als Triton zyn klaeroen op 't hoogh gebot ten leste 414
415
Aen mont en lippen zet, waer van een waterval
Langs kin en baert druipt, klinkt de kinkgalm over al
De zee en 't aertryk heene, en allerhande plekken, 417
Waerop gehoorzaem al de wateren vertrekken. 418
De zee kryght weder strant. de kil ontfangt den stroom. 419
420
De stroomen zinken. het geberght toont bosch en boom. 420
Het lant verryst, en door het ebben van de baren
Wint d'aerde velt. het duurt noch lang eer bergh en blaren 422
Zich openbaerden, en het zeeslym in het wout.
De gansche werrelt rees uit zeeschuim pekelzout. 424
425
Zoo dra Deukalion den aertboôm zagh ontslagen,
| |
| |
En hoe de landen woest en dootsch en ledigh lagen,
Sprak hy weemoedigh, met de traenen in 't gezicht,
Zyn lieve Pirre toe, aen haere trou verplicht: 428
Och zuster, bedtgenoote, en eenige overbleven, 429
430
Van eenen stamme, en bloet, en maeghschap, my gegeven 430
Tot eene waerde nicht, nu paert ons het gevaer. 431
Wat lant alom verging, wy twee zyn eene schaer. 432
De zee verslont het al. ons leven en betrouwen 433
Hangt noch onzeker, en het zwerk, om hoogh t'aenschouwen,
435
Beangstight noch myn hart. hoe bang waer u gemoet,
Indienge zonder my geberght waert uit dien vloet, 436
Den muil des doots ontrukt? hoe zoudtge, nu ontslagen,
Alleen en eenzaem zulk een' bystren schrik verdraegen?
Wie zoude u troosten in dien jammerlyken druk?
440
Want o myn echtgenoote, indien by ongeluk 440
De werreltvloet u door zyn' balgh quaeme in te slorpen, 441
Ik had my zelven los in bare zee geworpen. 442
Och of ik geestigh als heer vader menschen kon 443
Bootseeren, en de klay bezielen, als de zon, 444
445
Met mynen adem. nu bestaet by wil der goden
Al 't menschdom in ons bey, die na ontelbre nooden 446
Noch overschoten, als een' afdruk van dit zaet. 447
Zoo sprak hy, en elk schreide, en vont geraeden raet
En hulp te zoeken by de godsspraek der godinne. 449
450
Zy toeven niet, maer gaen, gepaert door trouwe minne,
| |
| |
Cefizus zoeken, die noch drabbigh loopt door 't zant. 451
Zy sprengkelen hun hooft en kleeders met de hant,
En treên naer Temis kerk, noch morssigh, en bewassen 453
Met mosch aen 't heiligh dak. het outer zonder assen
455
Lagh zonder offervier. zy stygen langs den trap 454-55
Der kerke, en vallen op hunne aengezichten knap 456
Ter aerde, kussen droef de koude en harde steenen,
Beginnen deerlyk dus te bidden, en te weenen: 458
Indien men nederigh de gramschap van de goôn
460
Kan stillen door gebeên: indien men hunnen troon 460
Verzoenen kan, zoo melt, o Temis, nu bewogen, 461
Op welk een wyze wy het menschdom bouwen mogen, 462
En, o genadighste, verhoor ons als ghy pleght, 463
Nu al de werrelt in een zee verzopen leght.
465
De koorgodin beweeght, begintze dus te raeden: 465
Gaet uit de kerke, dekt het hooft met uw gewaeden,
Onopgeschort, en worpt, niet angstigh nochte schuw, 466-67
De koude beenders van grootmoeder achter u. 468
Zy staen een poos verbaest, en Pirre, na lang zwygen,
470
Spreekt eerst, en weigert voor 't altaergebodt te nygen,
En bidt al bevende dat zy 't vergeve, en steent,
Bevreest, door 't stroien van het moederlyk gebeent, 472
Haer moeders geest in 't graf t'ontrusten, en te stooren.
z'Erkaeuwen onderling deze antwoort van godts kooren, 474
475
Te dubbelzinnigh om begrypen. hierop tracht
| |
| |
Prometeus zoon zyn nicht te paeien zoet en zacht. 476
Of ons spitsvondigheit bedrieght ons al t'elendigh: 477
Of Temis raet ons recht, en billyk, en niet schendigh.
De godtspraek leeraert niet dat ongodtvruchtigh luit. 479
480
Wy kennen d'aerde voor ons grootmoêr. steenen, uit 480
Haer' boezem voortgehaelt, zyn beenders van onze ouders. 481
Wy moetenze over 't hooft en over onze schouders
Heenworpen. Pirre staet verbaest, en suft hierom, 483
En beide twyflenze aen den raet van 't heilighdom.
485
Doch wat kan schaên een proef te neemen van dees rede? 485
Zy gaen en dekken 't hooft met ongegorden kleede, 486
En worpen naer dien raet de steenen over 't hooft. +
De harde steenen heengeworpen [wie gelooft
Dit wonder, zoo het ons d'aelouden niet getuigen?] 489
490
Beginnen, week en zacht, hun hardigheit te buigen,
Gevormt op eene leest, die van geen menschen scheelt,
En naeu wort onderkent: gelyk een marmerbeelt 492
Des beeldehouwers, ruw en onvolwrocht gehouwen.
Het deel der steenen, uit verdronkene landouwen 494
495
Geraept, en vocht en aertsch, verkeerde meer en meer
In groeizaem menschevleesch. wat hardt was, en niet teêr
Noch buighzaem, wert gebeente, en d'aêr verkeerde in ader,
En hiel den zelven naem. de maght van 's hemels vader 498
Verkeert terstont den steen, gesmeeten van 's mans hant,
500
In mannen, en de steen, gesmakt van Pirre in 't zant, 499-500
In vrouwen. hierom zyn wy hardt in 't arrebeiden, 501
Getuigende uit wat stof de goden ons bereidden.
Toen broght het aertryk uit zich zelf verscheiden slagh
Van dieren door den strael der zonne voor den dagh,
| |
| |
505
Als d'oude vochtigheit verhit wiert en ontsteeken. 505
Het vochtige moerasch en slym in alle streeken
Begon te zwillen, en het vruchtbre en weeligh zaet,
In d'aerde, 's moeders schoot, gevoet, gestooft, bestaet 508
Te groeien, en allengs een' zekren vorm te winnen. 509
510
De zon verhardt zoo slym, wanneer de Nylstroom, binnen
Zyne oevers daelende, 't verdronken lant verliet.
De lantman, ploegende den nieuwen akker, ziet 510-12
Dan in 't geploeghde lant verscheiden slagh van dieren, 513
De zommigen, die, eerst beginnende te tieren,
515
En noch in 't groeien onvolmaekt zyn aengeteelt,
Verminkt, en onvolwrocht, dat zelf het lyf verscheelt,
In 't een en 't ander lit, en leefde als klay het baerde:
Het ander deel is ruw, en vormeloos, en aerde: 514-18
Want wanneer hitte en vocht zich mengen by geval 519
520
Ontfangenze, en uit dit vermengen spruit het al. 520
Dewyl het vier en vocht doorgaens in stryt krakkelen, 521
Is deze tweedraght uit den aert bequaem tot teelen. 522
Na 's werrelts vloet verrot het slym, wint spruit by spruit, 523
En broeit door hitte allengs wanschapenheden uit,
525
Zoo nieuwe als oude door 't albaerende vermogen:
En schoon het d'aerde noo wou lyden en gedoogen,
Noch broghtze Piton voort den berghdraek, eenen schrik +527
Voor 't nieuwe menschdom. dees bedekte lang en dik 528
Een groot gedeelte van den bergh met grove leden,
| |
| |
530
En borst, en rug, geschubt van boven tot beneden.
Godt Febus, noit voorheen gewent op zulk geweer, +531
En die eerst geiten velde, en dassen schoot ter neêr,
Doorschiet dien wreeden draek met duizent scherpe spitsen,
En smoort hem in venyn en bloet, verschiet zyn flitsen,
535
En om dees brave daet te printen in elx zin, 535
Voert bly het heiligh spel na 's draeks verdelgen in, +
Genoemt het Pitisch feest. wat jongeling den wagen- 537
Of voet- of hantstryt won, dien plagh men op te draegen 538
Den krans van eiken loof. men vont geen' lauwer staen,
540
En Febus kranste 't hooft met allerhande blaên. 540
De spruit van Peneus, Dafne, een maeght in deze tyen, 541
Gaf Febus stof haer eerst voor anderen te vryen,
Niet by geval, maer door Kupido gram en dwers. 543
Apollo, moedigh op den draekestryt, noch versch 544
545
Gestreên, zagh hem den boogh opspannen met de handen, 545
En sprak: o dertle knaep, wien dreight gy aen te randen
Met zulk een trots geweer? dit past Apollo best, 547
Die vyant en gediert' kan treffen in hun nest, 548
Die onlangs Piton, dus vergiftigh en hooghmoedigh, 549
550
En dekkende al 't gewest, ter neder schoot zoo bloedigh.
Vernoegh u met, ik weet niet welk een torts, de min 551
Te tergen, zonder ons t'ontluistren, trots van zin. 552
De zoon van Venus zeght: o Febus, pas te waeken, 553
En vry met uwen boogh al wat u lust te raeken,
| |
| |
555
Myn pyl wil u eerlang noch vaeren in het hart: 555
En zoo veel als een godt 't gedierte in eere tart,
Zoo weinigh haelt uwe eer, by onzen roem geleeken.
Hy klapt de vleugels op elkandere onder 't spreeken,
En strykende op Parnas, rukt pylen, taey van schacht,
560
Uit zynen koker, twee van ongelyke kracht.
d'Een koelt en d'ander queekt het vier in minnetonder. +561
De pyl, die minne wekt, is gout, en blinkt te wonder: 562562
Die min verjaeght is stomp, en onder blaeu verloot,
Waerme de minnegodt de borst der vlietmaeght schoot,
565
Met d' andre veêr Apol in bloet, en mergh, en schinkelen.
d'Een mint, en d' andre vlught voor minne, en jaeght in winkelen 566
En hol van bergh en bosch met lust de dieren na,
Ontweit, en strooptze, en volght Diane vroegh en spa, 568
En ciert het blonde haer, met haersnoer opgebonden, 569
570
Gevolght van vryeren, die naer heur huwlyk stonden. 570
Zij slaetze altzamen af, en geeftze geen gehoor.
Zy rent ter zyden af de wildernissen door,
En wil met huwelyk noch bruiloft zich bemoeien.
De vader zeght: myn kint, wilt gy myn' wil bevroeien, 574
575
Zoo helpme aen eenen zoon, een' schoonzoon. helpme aen zaet: 575
Maer zy, die bruiloften, als lasterstukken, haet, 576
Beschaemt en schaemroot wort op haere blanke wangen,
Blyft om haer vaders hals, hem smeekende, dus hangen: 578
Myn liefste vader, och, indien het u behaeght,
580
Vergunme dat ik leve en sterve reine maeght. 580
De vader Jupiter vergunde dit Diane. 581
Haer vader hoort en ziet, doch antwoort: ik vermaene 582
En pryze u 't huwen aen. uw schoonheit brengt niet me
| |
| |
Te werven uwen wensch. uw schoonheit en uw be 584
585
Zyn twistigh onderling. godt Febus mintze trouwelyk, 585
En staet ernsthaftigh en ontsteeken naer heur houwelyk, 586
Zoo dra hy Dafne ziet. hy hoopt 't geen hy begeert.
Zyn spelling faelt, dus lang in waerde en hoogh ge-eert. 588
Gelyk de fakkels licht by wyl een haegh ontstaeken,
590
En stoppels op het velt in lichten brant geraeken, 589-90
Indien een reizer 't vier verwaerloost by geval, 591
Of haer te dicht genaekt in 't afgemaeide dal, 592
Of reukloos 's morgens komt het korenvelt te raeken: 593
Aldus begint Apol te branden en te blaeken,
595
En voet een ydle hoop en vruchteloozen brant.
Hy ziet de vlechten, los en vry van snoer en bant,
Om haeren blanken nek heenzwieren, en verstroien, 597
En zeght: hoe schoon zou 't staen liet gy uw vlechten toien?
Hy ziet haere oogen, klaer als starren, in 't verschiet.
600
Hy ziet haar mondeken: maer zien verzaet hem niet. 600
Hy looft haer vingers, en de handen, en haere armen,
En naekte schouders. wat de schaemte wou beschermen 602
Voor d'oogen, beelt hy zich uit liefde schooner in.
Zy vlught veel sneller dan de wint vlieght, voor zyn min,
605
En luistert naer geen stem, noch vleiers zoete rede,
Die haer al smeekende te rugge eischt met dees bede: 606
Och Peneus dochter, sta, och sta, dat bidde ik u.
Ik volge u niet, gelyk een vyant. zyt niet schuw. 607-8
Zoo schuwt het lam den wolf, het hart de leeuwetanden,
| |
| |
610
De duif den arent, die de bevende aen wil randen. 609-610
Elk schuwt zyn' vyant: ik volge u uit minne alleen. 611
Val niet voorover. och myn liefste, och quets uw been
Toch niet aen dorens. laetze u by myn schuit niet steeken.
Gy loopt op harden gront door scherpe dorenstreeken. 614
615
Loop zachter. ay bedwing uw' snellen loop en vaert:
Zoo volge ik zachter. let wie gaerne met u paert.
Ik ben geen herder, noch geen berghknaep. ik beschudde 616-17
Niet ongehavent, noch niet haveloos dees kudde. 618
Och reukelooze maeght, gy weet, gy kentme niet, 619
620
Voor wienge zoo verbaest zoo haestigh heenevliet. 620
Het eilant Delos is myn erfdeel, ook het klaere 621
Befaemde Tenedos, en 't Liciaensch Patare.
Myn vader is Jupyn. ik spelle tydigh al
Wat is, en wat genaekt, en noch gebeuren zal. 624
625
Elk trekt zyn snaeren op myn zangmaet en gedichten. 625
Ik treffe fix myn wit: doch een uit veele schichten 626
Heeft fixer myne borst, te zorgeloos gewont. 627
Ik ben het kloek vernuft, dat d'artsenyen vont, 628
En al de werrelt leght my toe den prys van 't heelen. 629
630
De kracht van 't heilzaem kruit gehoorzaemt myn beveelen.
Och wee my, geene artsny kan heelen myn verdriet.
| |
| |
De weetenschap, elkeen zoo heilzaem, baetme niet. 632
Hy wou meer spreeken, maer zy stoort godts minnezangen, 633
En vlught angstvallig voor, en gaet rechtuit haer gangen, 634
635
Niet luisterende naer die klaghten en gebeên.
De wint verwaeit het kleet, en toont de schoone leên
Noch schooner in de vlught, en aengenaem in d'oogen,
Terwyl de vlechten op den rug van achter vloogen.
Maer godt, een jongeling, kreegh eenen wederzin 639
640
Vergeefs te smeeken, en woude, aengeport van min, 640
Haer snel nastreven, als de vlugge hazewinden
Der Gallen, met geen' bant noch leizeel in te binden, 642
Den haes, op 't vlakke velt, voor hun gezicht ontdekt,
Opstuiven zien. d'een jaeght met yver na, en rekt
645
Zyn voetspoor, heet op roof. de haes zoekt hun t'ontspatten. 645
d'Een byt naer hem, en hoopt hem reis op reis te vatten,
En raekt den looper met den langen bek vooruit, 647
En d'ander twyfelt of hy viel den hont ten buit. 644-48648
De haes ontslipt den bek. zoo vaert dit paer in 't loopen. 649
650
Zy spoet uit angst: hy groeit in snelheit aen door 't hoopen,
En loopt de vryster af, en wint in vaert door min, 651
Die zet hem vleugels by. hy treet met hart en zin
De vlughtige op den hiel, beademt haere lokken,
Die zwaeien, om den nek en 't hooft gespreit, als vlokken.
655
Zy afgemat besterft, slaet d'oogen naer den vliet 655
Van Peneus. vader, schreitze, och helpme uit dit verdriet, 656
Indien een godtheit hier den glazen stroom bewoone. 657
| |
| |
Verslint, o aerde, toch de goelykheit der schoone, 658-600
Die 's minnaers oogh behaeght. verander uit gena
660
Myn schoonheit, een geschenk, dat my gedyt tot scha.
Zoo bidtze, en 't lyf verzwaert terstont door godts vermogen. +661
Het hart en ingewant wort met een schors betogen.
Het haer verkeert in loof, elke arm in tak en mey. 663
De voeten schieten flux hun wortels in het klay. 664
665
Het voorhooft en de mont staen hoogh in top geheven, 665
En d'eerste schoonheit is noch in den boom gebleven. 666
Apollo mintze noch, en voelende met smert, 667
Gevoelt noch aen de schors den pols en 't kloppend hart.
De takken, in de plaets der leden, met zyne armen
670
Omhelzende, begint hy minzaem zich t'ontfermen, 670
Het hout te kussen, en het hout ontzeght dien kus.
De Godt, hierom bedroeft, beantwoort dit aldus:
Dewyl ik u niet, als een echtgenoot, magh dekken, 673
Zoo zultge, o lauwerboom, myn eigen boom verstrekken.
675
'k Wil met uw loof myn haer, pylkoker, boogh, en lier
Vercieren, en gy zult 's ryx veltheer trots en fier 676
Bekranssen in triomfe, en 't hooft van stadts gebouwen,
Het Kapitool zal in zyn staetsie u aenschouwen.
Gy zult AUGUSTUS hof vercieren, als zyn wacht,
680
Den eik omgorden, die in 't midden praelt met pracht: 679-80
En eveneens gelyk myn haer zich noit liet scheeren, 681
Zoo zal het gansche jaer uw loof geen groente ontbeeren. 682
| |
| |
Hierme zweegh Pean, en het knikken van den tak 683
Bestemt medoogende het geen Apollo sprak, 684
685
En scheen den top, gelyk voorheen het hooft, te roeren. 685
In Emonye zinkt een dal, beneên vol moeren, +686
Rondom besloten in een steil afloopend bosch.
Men noemt het Tempe. hier loopt Peneus door, die los 688
Uit Pindus bronaêr springt met ruischende geklater, 689
690
En dunne dampen geeft door 't vallen van het water,
Besprengkelende alom het wout, dat overhelt,
Een hooftstroom, wiens geruisch 't nabuurigh lantschap quelt. 692
Men vint hier huizen, zael, en kamers van dien grooten 693
En breeden stroom, wiens kruik noit ledigh is gegoten. 694
695
Hier toomt hy in een hol der steenrotse, uitgehoolt 695
Tot een spelonk, wat slagh van vlietgodin hier schoolt. 696
Men ziet de mindere rivieren daer vergaêren,
Niet weetende of haer eerst den vader, hoogh van jaeren,
Veel heils te wenschen sta, en zegen, en geluk
700
Met zyne dochter, of indienze zitte in druk,
Hem troosten zullen, zoo hy onheil hebb' vernomen. 701
Hoe 't nu gelegen is, zy zyn by een gekomen,
Sperchius, om het hooft bekranst met popelblaên, 703
Enipeus, noit gerust, de vader Apidaen, 704
705
Amfrisus, zacht van aert, ook Eas, en meer vlieten,
Die, snel naer hunne drift, vermoeit van nederschieten
En dwaelen, endelyk zich loozen in de zee. 706-7
Alleen schuilt Inachus, die krank van hartewee, 708
In een spelonk het meer vermeert met bitter schreien, 709
| |
| |
710
Nu hy van 's dochters troost zyne Iö blyft gescheien. 710
Hy weet niet ofze leeft, of lang ter ziele zonk: 711
Want nu haer niemant vont, besluit hy z'is dus jongk 712
Vervaeren, en betreet geene aerde met haer zoolen. 713
Zyn hart getuight het slimst'. Jupyn zagh na lang doolen 714
715
De dochter keeren van haer vaders stroom en kil, 715
En zeide: o schoone maeght, zal 't gaen naer mynen wil,
Gy zyt myn minne waert. ik weet niet welk een minner
Gy met uw' bruiloftspalm zult kranssen ten verwinner.
Ga heene, zeght hy, nu de middaghzon u steekt,
720
In schaduw van een bosch, daer u geen loof ontbreekt:
[Hy toont het wout] maer schroomtge alleen en naer te duiken 721
In 't hol van dieren, gy kunt veiligh 't woudt gebruiken 722
Door myn beschutting, in een' schuilhoek, dicht van blaên.
Men zieme voor geen slechte en arme godtheit aen, 724
725
Maer die den scepter en den blixem zwaey vervaerlyk. 725
Ay vlie voor my niet: want zy was alree bezwaerlyk 726
Voorby het velt van Lerne, en 't groen Liceesche lant, 727
Rondom met ruighten en geboomte dicht beplant,
Gekomen in der yl: als Jupiter dees plekken 729
730
Met eenen dichten damp en nevel ging bedekken,
De maeght in duisternis berooven van haere eer.
Terwyl liet Juno haer gezicht van boven neêr
Gaen weiden over 't velt, en zagh, het scheen een wonder,
Hoe zulk een klaeren dagh zoo schichtigh schuil ging onder 743
735
Den vluggen nevel, en bemerkte dat die niet 735
Uit 's aertryx vochten schoot, noch uit den watervliet
Opstygen quam: waerom zy om begon te kyken
Naer Jupiter, gewoon haer listigh uit te stryken, 738
En dienze menighmael betrapte op sluikery. 739
740
Nu mistze hem om hoogh, en spreekt: het zy hoe 't zy,
Ik word verongelykt, of in myn waen bedrogen; 741
| |
| |
En nederdaelende uit de lucht, en 's hemels boogen, 742
Hiel op het aerdtryk stant, en dreef den nevel voort. 743
Hy had zyn bedgenoots aenkomste uit 's hemels poort
745
By tyts geroken, en ging daetlyk na'et schoffeeren 745
d'Onteerde dochter in een witte vaers verkeeren. +
De jonge koey is schoon, en Juno schatze hoogh,
Ook tegens haer gemoedt, als schoon van leest in 't oogh,
En vraeght, als wist zy 't niet, waerher deze is gekomen, 749
750
Uit welk een' koeistal, wien zy toehoort. om te toomen
Dit scherrep onderzoek, zeght hy geveinst terstont:
Dees schoone jonge koey quam voort uit 's aertryx gront:
En daetlyk eischtze dees tot eene milde gave.
Wat zal hy doen? 't valt hardt van zyn beminde en brave 754
755
Te scheiden: weigeren baert achterdocht te straf. 755
De schaemte raet het aen: de liefde raet het af. 756
Nochtans zou schaemte van de min verwonnen leggen:
Maer eene vaers zyn vrouwe en zuster fors t'ontzeggen, 758
Zou schynen dat dit niet een koey in 't wezen waer. 759
760
Toen Juno nu de boel van godt den donderaer
Ontfing, ontsloeghze zich noch niet voor hoon te vreezen. 761
Zy schroomde voor Jupyn, een' sluiker, lang voor dezen, 762
Waeromze Aristors zoon de zorgh en wacht beveelt. 763
Dees gast heet Argus, van scherp toezien niet misdeelt. 764
765
Hy was van godt begaeft met hondert wakkere oogen. 765
Twee sliepen op hun beurte, en d'andere, onbetogen
Van winkbraeu, stonden op het velt hun schiltwacht uit, 767
Bewaekten Iö. hy bewaert de schoone spruit. 768
Waer Argus gaet of staet, noit keert de wakkre wachter 769
770
Zyne oogen van haer af, zy loeit dan voor of achter.
| |
| |
By dage weitze in 't velt: en daelt de zon in zee,
Dan sluit hyze in den stal, en bint, als 't ander vee,
Haer met een koorde vast. hy voedertze met bladen,
En bitter kruit en gras. zy slaept, met vaek beladen, 774
775
Niet op een bedde, eilaes, maer dikwyl op een hey, 775
Daer gras noch lover groeit, drinkt slym, en loeit om wey. 776
Indienze ootmoedigh pooght haer handen uit te steeken
Naer Argus, mistze eilaes haer handen. wilze smeeken
En klaegen over 't leet, haer t' onrecht aengedaen,
780
Dan loeitze, en wort vervaert van diersch geluit te slaen,
En schrikt voor haer gebulk. zy komt aen vaders oever,
Voorheene haer vermaek en wellust, en wort droever. 782
Zoo zy de horens komt te spieglen in den vliet,
Dan vlietze angstvalligh voor zich zelve van verdriet.
785
Geen bronmaeght kent haer meer, en Inachus de vader 785
Kent zelf zyn dochter niet. zy stapt de zustren nader,
En laet zich streelen van haer zusters zachte hant.
De gryzaert Inachus reikt onbekent zyn pant 788
Geplukte kruiden toe. zy moet zyn handen kussen.
790
Zy lekt haer vaders hant, en huilt, en ondertussen
Verzoektze hulp, met zoo veel spraeke als zy vermagh, 791
Melt haeren naem en noot, met onverstaen beklagh.
In plaets van spreeken schryft zy letters met de klaeuwen,
En leesbre merken van de ween die haer benaeuwen,
795
Om dees misschapenheit des lichaems. Inachus
Beklaeghtze: elendige! en hy hangt bedroeft aldus 796
Al steenende aen den hals en horens der geschende, 797
Nu in een witte vaers verandert vol elende.
Hy kermt, zyt gy myn kint, gezocht met smarte alom,
800
En noit gevonden! och, zyt gy myn eigendom,
Myn eige dochter, lang gezocht door alle landen,
Op heuvels, bergen, en in bosschen, en waeranden!
'k Gevoelde, u zoekende, en niet vindende, min rou,
Dan nu ik u aldus in dees gestalte aenschou.
805
Gy zwyght, o spraekelooze, en antwoort op geen vraegen.
| |
| |
Gy zucht nochtans, en schynt uw hart noch uit te klaegen,
En, 't geenge alleen vermooght, gy loeit op myne spraek.
Och ik onweetende bereidde met vermaek
Uw huwelyk, en feest, en torts, en bruiloftsbanden. 809
810
Ik hoopte in 't eerste dat een schoonzoon was voorhanden, 810
En afkomste, en nu mooghtge uit al de kudde een' man 811
En zoon en eene vrucht verwachten nu of dan. 812
Men lyt niet dat de doot myn droefheit koom volenden. 813
Het strektme schade een godt te wezen in elenden:
815
En dat de deur des doots voor my gesloten is
Rekt eeuwigh mynen rou in druk en droefenis.
De veelooghde Argus dryft, op zulk een deerlyk kermen 817
Des vaders, deze maeght, hem haestigh uit zyne armen 818
Ontweldight, elders heene in eenen andren beemt.
820
Hy zet zich op de kruin des hoogen berghs, en neemt
In 't ronde al 't lantschap waer. Jupyn, nu ongeruster,
Kon niet gedoogen dat Foroneus lieve zuster 822
Bleef treuren in dien schyn, en riep terstont den zoon 823
Der blanke Pleias, d' eer van 's hemels heldren troon, 824
825
En hiet hem Argus voort te helpen om het leven. 825
De zoon vertoeft niet lang, en schiet om heen te zweven
De vleugels aen den hiel, en vat den slangestok, 827
Die slaep verwekt. de hoet bedekt zyn hooft en lok.
Hy daelt dus uitgerust, leght hoet en hielvlerk neder,
830
En houdt alleen de roe. zoo dryft hy heene en weder,
In herders schyn, de geit bezyden 's weeghs dat heen, 831
En pypt op eenen halm, een rietpyp, net gesneên. 832
De maeghdewachter wort bekoort door zulke wyzen, 833
En zeght: wie zytge? ay koom, genaekme, o waert te pryzen: 834
| |
| |
835
Want nergens groeit meer gras voor 't vee in 't gansche lant,
En koele schaduw voor den herder, om den brant
En 't steeken van de zon t'ontschuilen, vry van hitten.
De zoon van Atlas quam genoot hier nederzitten, 838
En sleet al koutende den heenespoênden dagh,
840
En loerde, om speelende op de rietpyp, vreemt van slagh, 840
De waekende oogen zacht en stil in slaep te fluiten. 841
De wachter pooght met maght den zachten slaep te stuiten:
En schoon de vaek een deel der oogen meester wort,
Noch waekt het ander deel. hy zeght: verhaelme kort
845
Hoe is het pypspel, dat noch nieu is, eerst gevonden.
Toen sprak herout Merkuur: een bronmaeght, op de gronden
Van 't hoogh Arkadie, hiet Sirinx, wel bekent 847
By Boomgodinnen, op 't geberghte, daer omtrent.
Zy loos wist reis op reis den sater uit te stryken, 849
850
Die achteraen liep, en wat godtheit in dees wyken, 850
Door schaduwachtigh bosch, of langs de velden waert.
Zy eert d'Ortigische Diane, kuisch van aert, 852
In loutre zuiverheit. men zou bykans geloven
Dat dit Diane was, quaem dees niet aengestoven, 854
855
Met een' kornoelien, die met een' gouden boogh, 855
En noch wert dit gelooft. Pan zaghze van het hoogh 856
Liceus daelen. hy met pynloof 't hooft besteeken,
Sprak luide: o bronmaeght, stem 't verzoek toe op het smeeken 858
Des godts, die, uwe trou verzoekende, u bemint.
860
Hy wou voortvaeren, maer zy sloegh het in den wint,
En flux den omwegh op, tot datze moe ten leste 861
Aen Ladons oever quam, het zandige geweste. 862
Men zeght datze in de vlught aen 't water wert gestuit, 863
En haere zusters badt in eene riete spruit
| |
| |
865
Verkeert te werden. toen godt Pan haer me wou sleepen
Had hy niet Sirinx maer moerassigh riet gegreepen, +866
En blies al zuchtende den adem in het riet,
Dat gaf een teêr geluit, als klaeghde 't van verdriet.
Men zeght dat veegodt Pan, door dezen toon bevangen 869
870
En nieuwe pypkunst, sprak: o fluit, al myn verlangen,
Gy zult myn tytverdryf verstrekken, en de halm, 871
Aen halmen ongelyk met was gekleeft, den galm 872
Bewaerende, behout den naem der maeght noch verder. 873
Toen godt Merkuur dit zou verhaelen aen den herder, 874
875
Zagh hy hoe Argus al zyne oogen entlyk sloot.
Hy streelde al zwygende de winkbraeu, zwaer als loot, 876
Versterkte aldus den slaep, en trof, in 't suizebollen, 877
Den slaeper tusschen hals en hooft, en liet hem rollen
Al bloênde van de rots, geverft in rockend bloet.
880
Daer leghtge, o Argus: en die strax noch, zoo vol moedt, 880
Uit hondert oogen zaeght, leght blint en onbewogen.
Een duistre en donkre nacht beschaduwt hondert oogen. 882
Maer Juno zamelt al deze oogen, lief en waert,
Verzetze, als diamant, in haeren paeuwestaert. +884
885
z'Ontstak van toorne, en nam geen uitstel van haer wraeke,
En liet de razerny gaen spooken zonder spraeke, 886
Voor d'oogen en 't verstant der Griexe veltboelin,
Genoopt, gejaeght van schrik alle oorden uit en in,
Tot datze by den Nyl vermoeit stont, en bezweeken, 889
890
En aen den oever op haer knien viel om te smeeken. 890
Het hooft hing op den rug. zy sloegh 't gezicht om hoogh, 891
En klaeghde al loeiende den vooght van 's hemels boogh 892
En badt dat hy dien rou en droefheit eenmael ende. 893
| |
| |
Jupyn bidt zyne ga de maeght in haere elende 894
895
Te redden, en omhelst de lieve wederga, 895
En zeide: vrees niet meer. gy zult geensins hierna
U meer om haerent wil bedroeven, en 't is reden. 897
Dit zwoer hy by den poel des afgronts hier beneden. 898
Toen Juno was gepaeit kreegh Iö, als voorheen, +
900
Den allereersten vorm. de wyde mont wert kleen. 900
Het ruwe haer verging. de horens ingetogen, 901
Verandren alle bey. zy ziet uit kleener oogen,
Kryght weder arremen en nieuwe schouderblaên,
Vyf vingers aen de hant. de klaeu is gansch vergaen.
905
Zy staet nu overende en rustigh op twee beenen. 905
Behalve 't witte kleur is al de koey verdweenen. 906
Zy vreest te spreeken, om niet weder met geloey
En bulken een geluit te slaen gelyk een koey.
Zy proeft haer eige spraek, nu eene wyl verloren, 909
910
En schroomt in 't stamelen te loeien als te voren.
Nu wortze, als een godin, befaemt door lant en steên,
Van witte nonnen en gewyden aengebeên. 912
Hierom geloofde 't volk van Epafus in 't ende 913
Dat Jupiter, die geil de moeder schaekte en schende,
915
Zyn eigen vader was. hem werden in dien tyt, 915
Gelyk de moeder mede, altaeren toegewyt,
En kerken in de steên. een Faëton, in jaeren +
En trotsheit hem gelyk, quam moedigh uit te vaeren, 918
Te stoffen op Apol zyn' vader. Ioos zoon
920
Gebelght, sprak: slechthooft, gy gelooft dan, u ten hoon, 920
Al wat u moeder in de hant steekt met haer teemen, 921
En ducht geensins de zon voor vader aen te neemen. 922
| |
| |
Aldus stont Faëton beschaemt om dit verwyt,
En klaeghde: o moeder, is dit geen schandael en spyt, 924
925
Dat ik eêlmoedige en een echte en vrygeboren 925
Dit schimpige verwyt met myn geduldige ooren
Stilzwygende inkrop, en gedooge zulk een' smaet 927
En laster, zonder hem te zeggen waer 't op staet?
Doch ben ik waerlyk uit dit hemelsch zaet gesproten,
930
Bewysme dat ik ben eene afkomst van dien grooten 930
En goddelyken stam. hy klaeght met veel geschals
Zyn hartewee, en valt de moeder om den hals,
Bezweertze by het hooft van Merops, dienze troude,
En by de bruiloftstorts der zusteren, zy zoude
935
Door zekre tekens hem verzekren van zyn' stam. 935
Het is onzeker of Klimeene, onstelt en gram,
Om 't lasterlyk verwyt, of Faëtons gebeden, 937
Haer handen en gezicht om hoogh hief van beneden,
En sprak: myn zoon, ik zweere u dier by 's hemels glans 939
940
En 't schynsel van de zon, die hoogh uit 's hemels trans 940
Het al verwarmt, en stooft, en koestert met heur straelen,
En ons aenschout en hoort, gy komt van Febus daelen,
En zyt van hem geteelt. indien ik dit verdicht,
Zoo weigere de zon voortaen my 't heiligh licht:
945
Zoo wensche ik dat dit licht myn hooft voor 't jongst bestraele. 945
Ook kuntge vader zelf bezoeken in zyn zaele. 946
Het hof, waeruit hy ryst, paelt oostwaert aen dien oort. 947
Indien begeerte u port, trek heenen op myn woort,
En vraegh den vader zelf. waerop de zoon, ontsteeken 949
950
Door moeders antwoort, naer de Moorenlantsche streeken, 950
En Indiaenen, zwart verbarrent, heenetoogh,
Daer Febus, 's morgens vroegh te wagen, vaert om hoogh.
|
-
r. 1
-
Baiert: de Chaos; zie Dl. II blz. 563, de marginale toelichting: Chaos; vier hooftstoffen: de vier elementen, vuur, lucht, aarde en water; vgl. I 31 vv., XV 317 vv.; Dl. II 668: 665 vv.
-
2
-
eeuwen: tijdperken; uit welker leste de menschen enz.: minder juiste vertaling van: ‘in quarum postrema de Gigantum sanguine nati sunt homines’, d.i.: ‘in het laatste van welke tijdperken uit het bloed der Reuzen mensen voortsproten’. Er waren immers reeds eerder mensen ontstaan.
-
-
TEKSTKRITIEK: Rechts van het bovenschrift van dit eerste boek heeft het hs., in Vondels hand: In Nederduitsch dicht vertaelt door J.v. Vondel. Van het woord dicht staan de letters ht op de aansluitende plaats van het volgend folio. Door het geheel is een streep gehaald; het komt dan ook op de overeenkomstige plaats in de oude uitgave niet voor. - Kantschrift oude uitgave Goden.
-
3
-
Likaon enz.: in het Latijn is dit een concessieve zin: ‘ofschoon hij tevoren L. in een wolf veranderd had’; het volgende wordt daar als een algemene straf tegenovergesteld.
-
6
-
worpen naast werpen, gelijk worden naast het oudere werden; vgl. Dl. III 144: 534.
-
7
-
andere dieren, die dus geen ‘herstel’ van buiten nodig hadden; Lat. reliqua, ‘de andere’; zo ook r. 11; Bk. IX, vs. 20; dieren, ‘animalia’, levende wezens.
-
8
-
Berghslang, in het Latijn alleen: ‘serpens’; vgl. I 527: berghdraek, en het daar volgende; slang en draak werden dikwijls niet onderscheiden.
-
9
-
Pitische speelen, zie nader I 537; op de baen: in zwang; vgl. ons van de baan.
-
11
-
Peneus (klemtoon op de 2e e), stroomgod van de gelijknamige rivier in Thessalië; evenzo Inachus van een rivier in Argolis; andere stroomen, beter: de andere; Latijn: reliqui.
-
12
-
begroeten: 't Lat. gebruikt congratulari: ‘gelukwensen’.
-
13
-
aengezocht, n.l. om haar te verleiden.
-
15
-
wiens oogen, Lat. konstruktie; ‘en zijn ogen’.
-
+
- N.B. In 1730 verscheen te Amsterdam bij Visscher en Tirion: Proeve van Taal- en Dichtkunde in Vrijmoedige Aanmerkingen op Vondels Vertaalde Herscheppingen van Ovidius, voorgesteld door B. Huydecoper. Een 2de uitgave begon te verschijnen in 1782 te Leiden bij A. en J. Honkoop, door de zorg van F.v. Lelyveld, ‘met Byvoegsels en Vermeerderingen van den Schrijver, en eenige Aanteekeningen van den Uitgever’; het 2e deel verscheen in 1784; het 3e, na Van Lelyveld's dood, in 1788, door de zorg van N. Hinlopen; in 1791 eindelik werd het werk voltooid met een vierde deel, bevattende een uitvoerig register. Wij verwijzen in het vervolg in 't algemeen naar de tweede uitgave, met een H. - Valentyn. is de in 1697 bij Pieter Mortier te Amsterdam verschenen proza-vertaling door Abr. Valentijn. Bi. verwijst naar Bilderdijks Korte Aanmerkingen op Huydecopers Proeve (Amst., P. den Hengst en Zoon, 1828); W. naar de prosa-vertaling van Dr. W.G.v.d. Weerd Zutphen, z.j.).
-
+
- [Randschrift:] Ovidius ooghmerk aengaende dit werkstuk.
-
vs. 1
-
aller dingen, niet bij Ovidius, die alleen spreekt van ‘gestalten in nieuwe lichamen veranderd’.
-
+
- [Randschrift:] Hy roept zyne goden om hulp aen.
-
4
-
vormherscheppers, immers de goden zijn het, die deze gedaante veranderingen teweegbrachten.
-
5
-
zee, en baren, de golvende zee.
-
6
-
hemel, het ontbreken v.h. lidw. wordt verklaard uit de verbinding met het voorgaande aerde, en zee, en baren.
-
7-8
- ‘had het geschapene [naturae] in het geheele heelal slechts één uiterlijken vorm’. W.
-
+
- [Randschrift:] De Baiert in vier hooftstoffen.
-
9
-
wanschikkelyk: ongeordend.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 29 oude uitg. na vreezen een komma.
-
10
-
lompe, plompe zwaerte: ‘een logge, zware klomp’. W.
-
11
-
zaeden, Lat. semina rerum, zaden der dingen, met welke door Lucretius ter aanduiding der epikureïese atomen gevormde uitdrukking Ovidius de ‘stoicheia’ (elementa, grondstoffen) der Stoïcijnen aanduidt.
-
13
-
noit herboren, d.i. die nog niet begonnen was met haar vormvernieuwingen.
-
16
-
gegront op wederwight: in zijn evenwicht gehouden, n.l., naar de leer der Stoa, door de in de aardbol werkende zwaartekracht en de zwaarteverhouding der delen onderling; wederwight: tegenwicht, evenwicht; zucht: liefde.
-
17
-
aerde, en weiden: begroeide aarde.
-
18
-
hooftstof: element; namelik de drie zoëven genoemde; hoefslagh: post, eigen plaats; oorspr. het aandeel ener hoeve in het onderhoud van een dijk; dan ook: vak van een dijk e.d., dat een in-, of aangelande verplicht was te onderhouden; vgl. Lucifer, vs. 1798; Zungchin, vs. 382; Horatius' Lierz., boek I, XXII; bescheiden: toegewezen. H.
-
19
-
hielt geen' stant: was nog niet vast.
-
20
-
de zee (ontbeerde) heur vaert: was onbevaarbaer (met inbegrip van ‘zwemmen’, hetgeen het Latijn zegt: innabilis); bewaerde zynen plicht: hield zich nog aan eigen taak.
-
24
-
wegeloos: wat geen gewicht heeft; vgl. voor dergelike formaties Wdb. der Ned. T. VIII 2911; H. wenste, met Valentijn, wighteloos.
-
25
-
een betere natuur en godt, Latijn: deus et melior natura; betere natuur tegenover de tot hier toe beschrevene, waarvoor Ov. in vs. 7 hetzelfde woord natura bezigde. De voorstelling stamt wederom uit de leer der Stoa, volgens welke de uit zich zelf eigenschapsloze stof de werking onderging van een alle verandering teweegbrengende kracht (melior natura), die naar stoies-pantheïstiese denkwijze identiek was met de godheid (deus). Godheid (een bepaalde naam wordt niet gegeven, vgl. het bij vs. 38 aangetekende) en betere natuur zijn dus logies onderscheidbaar, maar in wezen toch één, en als zodanig ook wel door Ov. met enkelvouds-werkwoordsvormen (diremit enz.) verbonden, hetgeen Vondel navolgt. In Vondels vertaling behoort betere alleen bij natuur, maar Een wellicht ook bij godt (vgl. vs. 38); men kan niet, met H., uit vs. 28 lezen, dat Vondel aan de betere natuur (deze) en aan de godheid een afzonderlike werking toeschrijft, namelik onderscheidenlik die van scheiden en verbinden; deze is gelijk aan Godts maght; het Latijn heeft in dit vers eenvoudig quae, terugslaande op melior natura; driften: strijdlust (vgl. vs. 22).
-
26-27
-
het hemelsch betekent de eerste maal: de hemel, in tegenstelling tot de aarde (deze vooralsnog met inbegrip van het water); de tweede maal: de damploze bovenlucht (vgl. vs. 82), de aether, de vuurlucht (vgl. vs. 31-32); Lat. liquidum caelum (tegenover spisso aere, d.i.: de dichte dampkring), zijnde het vierde element.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 39 Dien baiert; oude uitg. Dees Baiert. - 43 oude uitg. na nat geen komma. - 51 oude uitg. beslooten. - 52 oude uitg. barre.
-
28-30
-
deze, d.i. Godts maght, vgl. bij vs. 25. - Versta: wat tevoren een angstwekkende warhoop was (twistigh en te vreezen), werd eerst ontward, en daarna werd wat aan ieder element behoorde ordelik en vreedzaam (door tucht en vrede) op zijn eigen plaats bijeengevoegd; plaets en wyk zijn synoniem, wyk met de bijgedachte: toegewezen deel van een geheel.
-
31
-
vier des hemels: de aether, die naar Ovidius niet slechts licht is, maar ook wat Vondel bij dèze vertaling niet weer kon geven: gewelfd. Volgens de Stoa waren twee der elementen, nl. de aether (vuur) en de lucht, licht; vgl. de volgende verzen.
-
32
-
verkoos: nam zijn plaats in; gewest: gebied, streek; hemelsche gesticht: bouwsel des hemels.
-
33
- Het Latijn heeft: aan hem grenst 't naast, in lichtheid en in plaats, de lucht (dampkring). Vondels vers beduidt: de lucht, met de snelheid van vuur omhoogstijgend, nam zijn plaats in onmiddellik daaronder.
-
34
-
grover: dichter van samenstelling.
-
35
-
naer den gront: naar de onderste plaats.
-
36
-
vloeide: kwam te vloeien.
-
37
-
van... stranden, bepaling bij aertboôm; van: door; bepaelt: begrensd.
-
38
-
d'opperste, of wie 't was; Latijn: quisquis fuit ille deorum, d.i. wie der goden 't dan ook moge geweest zijn; in het stoïes pantheisme werden nl. verschillende goden, als aspekten der ene godheid, in betrekking gesteld tot de verschillende krachten en elementen; vgl. de aant. bij vs. 25.
-
39
-
elk, nl. der uiteengescheiden delen; leên: ledematen.
-
40
-
scheen: er zou uitzien.
-
41
-
kloot: bol; gesloten: wegens de alzijdige afgeslotenheid van de bolvorm.
-
42
-
wateren en zee: wateren der zee (hendiadys).
-
43
- Ov.: ‘hij beval de wateren te zwellen door de ... winden’; V.'s vert. schijnt geïnspireerd door een kwalik verstane aant. van Schrevelius.
-
45
-
staende: met staand water; meer, (geen meervoud, maar als 'n soort stofnaam).
-
47
-
ten bergh af: benedenwaarts; der beemden dorst verslaen: de b. drenken; de bedoeling van het Latijn is: door de bodem worden ingeslorpt, (zoals de Lycus in Phrygië, de Erasinus in Argolis; vgl. Boek XV, 362 vv.).
-
51
-
besloten blyven staen: besloten blijven.
-
52
- Versta: maar tegen de strandrotsen aanklotsen; bare: kaal; vgl. bare zee, vs. 355.
-
53
-
dalen zinken: hij (de god) gebiedt de dalen zich uit te hollen.
-
54
-
krytstrant; Ovidius: hij gebiedt de steenachtige bergen op te rijzen. Vondel dacht misschien aan de krijtrotsen van Engeland, ‘die van alle bergen het best by onze landgenooten bekend waren’ (Van Lennep).
-
55
- vv. riemen: gordels, zonen. In deze voorstelling: vijf gordels van de hemelglobe, waaraan vijf gordels op de aardglobe beantwoorden, volgt Ov. weer de Stoa. Men verdeelde de gehele aardbol in 60 delen, ieder strekkend over 6 van onze graden; de 15 delen, die aldus op ieder kwart, van evenaar tot pool, kwamen, groepeerde men van de evenaar uit aldus: 4, 5, 6. De 2 X vier aan weerszijden van de equator vormden tezamen de middelste zone, onbewoonbaar door de hitte; de daarop aan beide zijden volgende gordels van 5 waren bewoonbaar, de resterende 2 gordels, ieder van 6 delen, onbewoonbaar door de koude; vgl. reeds Lof der Zeevaert, vs. 368. (Dl. II, blz. 450): ‘de gordel, die het midden van den [hemel] kloot omgort’; Herschepp. II, vs. 170.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 58-60 ontbreken, wschl. door afscheuren, aan de definitieve hs.-tekst, maar zijn te vinden op het ondergeplakt gedeelte van deze blz.
-
+
- [Randschrift:] Hemel en aerde in vyf riemen.
-
57
-
Godt: de god.; begreepen: omvat.
-
58
-
van elkandere, prolepties gezegd: het zijn de ‘vijf reepen’, die van elkander onderscheiden worden.
-
61
-
sneeu en vlokken: sneeuwvlokken, vlokkige sneeuw.
-
63
-
pas: op de juiste maat, versta: ‘hebben uit hun aard een juiste menging van hitte en kou’; in gemaetight schijnt Vondel het Lat. temperies èn mixta te hebben willen weergeven; de betekenissen ‘maat’ en ‘menging’ zijn vaak beide in ‘matigen’ aanwezig; vgl. matigingh in Heerl. v. Salomon vs. 310 (Dl. II, blz. 249); om ons' vreughd te matigen met evel, Verover, v. Grol, vs. 641 (Dl. III, bl. 147); deze tongen matigen, en mengen. Aenleidinge (Dl. V, bl. 485); alsmede de betekenissen van temperen.
-
65
-
valt: is. Er bestaan van het Latijn 2 lezingen, waarvan de ene in vertaling luidt: ‘de lucht, die zoveel zwaarder is dan het vuur (de aether), als het water lichter is dan de aarde’; en de andere: ‘de lucht, die evenveel zwaarder is dan het vuur, als hij lichter is dan de aarde en het water’. Vondel volgde de laatste lesing; zonder haar nochtans nauwkeurig weer te geven.
-
66
-
hier ter stede: in de lucht nl.
-
67
-
hy: de Godt van vs. 57.
-
68
-
vervaeren: verschrikken.
-
69
- Het Latijn zegt, in de door Vondel gevolgde lezing (frigora, niet fulgura): ‘en de winden, die bliksem en koude teweegbrengen’. Dat de wind door wrijving der wolken de bliksem doet ontstaan, was de mening der ouden, in 't biezonder wederom der Stoici; in Vondels vertaling komt dit niet tot zijn recht. Verder, met fulminibus weer te geven door blixem, weêrlicht volgt hij waarschl. een aantekening bij Farnab., waar het heet, dat onder fulmina (bliksem) fulgura (weerlicht) kunnen medeverstaan worden.
-
+
- [Randschrift:] Vier wintgewesten
-
71
-
zy: de winden, zoals Ov. duideliker zegt; versta dus: ‘dat de winden door de ganse lucht naar eigen believen zouden waaien’.
-
72
-
nu met klemtoon; styf: met kracht.
-
73
-
toestreven: aan komen zetten; noit verwoeder: met ongeëvenaarde razernij; de wending is vooral uit rederijkerspoëzie bekend.
-
74
- Latijn: tanta est discordia fratrum.
-
75
-
het heldere oosten: de oostenwind; het bnw. helder (= ‘licht’, vgl. 's hemels heldre plecken, Dl. III, bl. 140, vs. 381) werd opgeroepen door de bijgedachte aan de dageraad; Ovid. drukt het Oosten uit met: ad Auroram Nabathaeaque regna. Vondel schreef eerst: De heldere Eurus won het Nabateesch gewest, In 't oost. Eurus Latijnse naam voor de O.wind; vgl. Eurus adem spande 't seil, Dl. III 177: 93; won: begaf zich naar, kreeg zijn plaats; Nabateesch gewest: het land der Nabatheën, een stam die woonde in Arabië; vgl. Sophompaneas, vs. 801: ‘'t Nabateesche volck’; Herschepp. V 227; Geboortklock, vs. 589: de Nabatheër poorte = de poort v.h. Oosten; Hippol. vs. 389: d'oosterpoort; vgl. nog H.; men kende de Nabatheërs o.a. uit de Bijbel (1 Macchab. V 25, IX 35).
-
76-77
-
de Zuidwint trok naer Persen; Persen: Perzië; oorspr. de volksnaam; reeds H merkte op, dat Vondel ten onrechte reeds hier de Zuidenwind vermeldt, en die dan in een oostelik land plaatst, terwijl Ovid. de Z.wind pas even later vermeldt (Vondels vs. 81); Van Lenn.'s opmerking, dat het verwijt de Lat. dichter treft, houdt geen steek; deze spreekt hier nog van de Eurus; de vest enz.: bedoeld is de Indiese bergketen; vest: woonstede; van: door; morgenstar, Ovid.: morgenstralen, t.w. van de morgenzon; vgl. Bi.
-
78
-
avont: het Westen; warm, als verwarmd door de ondergaande zon (aldus bij Ov.).
-
79
-
Boreas: de Noordenwind; Russen: Rusland; (vgl. het bij vs. 76 omtrent Persen opgemerkte); bij Ov. Scythia, benoorden de Zwarte Zee, of uitgebreider de Noordel. landen van Europa en Azië, van Weichsel tot Kasp. zee.
-
80
-
Zevenster: niet de Pleiaden, zoals in het Berecht voor Lucifer, maar de Septentrio(nes), lett. het gesternte van de 7 ploegossen, (d.i. de Wagen of de Grote Beer), dat men zich dacht als een door 5 sterren gevormde lastwagen met een span ossen, gevormd door de voorste 2 sterren; de naam berust dus op een onjuiste overdracht; vaak gebezigd ter aanduiding van het Noorden. Elders (Dl. III, 187: 4, variant) spreekt Vondel van: de Noortsche Beerenwagen; vgl. nog H.; steil en kil, naarmate men noordeliker komt, ziet men de Gr. Beer hoger stijgen (vgl. de aant. t.a.p.); aenvoerder, bijstelling bij Russen, ziet op het wagenspan.
-
81
-
hier over: hiertegenover; doorgaens: voortdurend. In dit vers wijst Ovidius de Auster (Zuidenwind) zijn plaats aan; vgl. bij vs. 76; Vondel vertaalde ab Austro: ‘door de Z.wind’ onjuist met: ‘zuider’. De Z.wind brengt in Griekenland en Italië regen.
-
82
-
't gewest van 't hemelsch vier: het gebied v.d. aether; dun: voor Lat. liguidum, vgl. bij vs. 26-27; luchtigh: gewichtloos.
-
84
-
perk: afgepaald gebied.
-
87-88
-
gedierte: levende wezens; de sterren waren naar oude voorstelling levende, goddelike, wezens. In dit en de volgende verzen wordt het ‘gedierte’ aangewezen, dat de 4 elementen bevolkt; godendom en kl. gestarnte, hendiadys; H.
-
92
-
heerelyker: luistervoller; Ovid.: sanctius; sanctitas is bij de Stoïci: de wetenschap v.d. verering der goden; Pontanus omschrijft het begrip o.m. met: ‘bewonderenswaardig, eerbiedwaardig, onschendbaar’; over andere en andren (vs. 93) H.
-
93
-
moght: zou kunnen; betoomen; Lat. dominari in: heersen over.
-
+
- [Randschrift:] Oirsprong des menschen.
-
95
- Deze eerste verklaring is weer naar de Stoa.
-
96
-
welgeschikt: goedgeordend; gespan: samenstel.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 104 oude uitg. na d'aerde.
-
97
- vv. hetzy enz. ziet op de pas geschiede afscheiding van aarde en aether.
-
99
-
dat waert,... afgerukt: dat, kostelik zijnde, ofschoon gescheiden van de aether (vgl. vs. 27), nochtans enz.
-
101
-
kon: was bij machte (en deed 't ook); nieuwe klay, vgl. vs. 97.
-
103
-
Godt: de godheid; bij Ovid.: ‘de goden’; vgl. H op vs. 238.
-
104
-
dewyl: Lat. cum, ‘terwijl’; door V. als redengevend verstaan: omdat de dieren zó waren, daarom moest de mens anders zijn; H. wilde Terwijl; en voor na: naer, gelijk V. ‘doorgaands’ in deze betekenis doet, en zo o.m. Lucif. vs. 114 vv., waar ook terwijl staat. Het hs. heeft h.t.p. inderdaad naer. Vgl. voor dewyl nog vs. 521; en voor naer Bk. V, vs. 128; Van Lelyv., Bi.
-
107
-
starrelichte hof: het met sterren bezaaide uitspansel. Vgl. met deze verzen die uit Lucif. 114 vv.; overeenkomstige uitingen van anderen bij H.
-
110
-
ongelyk in zeden, d.i. in levensgewoonten; deze toevoeging niet bij Ov., wat, volgens Van Lenn. ook niet kon, omdat eerst met de zilveren eeuw de ongelijkheid begon. Maar de woorden doelen op de vier verschillende tijdperken.
-
+
- [Randschrift:] Vier eerste eeuwen.
-
111
- Kantschrift: eeuwen: tijdperken. Het aantal dezer tijdperken is niet bij alle oude schrijvers hetzelfde. De benoeming naar metalen ziet op de dalende waardij; goude, zonder n, gewoon bij V.; vgl. zilvere, kopere, yzere verderop. Een andere schildering v.h. gouden tijdperk Bk. XV, vs. 134 vv.
-
112
-
rechtvaerdigheit: rechtschapenheid.
-
114
-
te schaffen: te maken; in plaats van nec verba minantia fixo aere ligabantur: ‘en geen dreigende woorden las men op aangeslagen koperen wetstafelen’ (W) volgde V. een lezing met vincla ‘boeien’; halsgerecht is: rechtspraak over dood en leven.
-
115
-
opzicht: oogopslag, gelaat; (vgl. Dl. II 567: 670; Hersch. XII 507); ‘men had nog geen rechters enz.’; met supplex turba is eigl. bedoeld de aangeklaagde met zijn vrienden (W).
-
116
-
en verdriet: en het verdriet daarvan.
-
117
-
den pynboom, uit welks hout nl. het schip vervaardigd werd.
-
118
-
gerolt ziet op het schip; bouwen: bezoeken (met het bijdenkbeeld van herhaling; vgl. Wdb. Ned. T. III 772).
-
120
-
graft, de Holl.-Friese vorm; bederf: ondergang, ‘Men behoefde nog niet, om zich voor ondergang te hoeden, de steden met grachten te omringen’.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 124 onge-egt; oude uitg. onge-eght; in een eerdere lezing van het vs. is de h doorgehaald, in de definitieve lezing is t over ht heengeschreven. - 132-33 oude uitg. na zonneschyn een punt; en na sproten geen leesteken. - 145 na dak is in het hs. een komma weggemaakt, en door een punt vervangen; oude uitg. komma.
-
121
-
trompet noch krommen horen, Ov.: ‘geen trompet van ongebogen, geen horens van gebogen koper’.
-
125
-
bouwers: land-bouwers.
-
126
-
verzaet, nl. ‘als zij waren’.
-
127
-
ooft, dit algemene woord beantwoordt aan het Lat. arbuteos fetus, ‘de vruchten v.d. haagappelboom’; Bk. X vs. 146 vertaalt V. pomoque onerata rubenti arbutus met: ‘de boom, waeraen haeghappels hangen’; Bk. XIII, vs. 1143 arbutei fetus met ‘haeghappel’; brem: braambessen (vgl. Wdb. Ned. T., III 968, 1269, 1271); op bergen staat voor het bnw. montana; Ov. schreef: montanaque fraga: ‘bergaardbeziën’; Bk. XIII, vs. 1138 vertaalt V. fraga met: ‘aertbessen’; zonder last: zonder inspanning.
-
128
-
moerbay; Lat. mora, d.i. braambessen (duris haerentia rubetis, ‘hangende aan stekelige struiken’ W.); de weergave met moerbay noopte V. de volgorde van kornoelje en moerbei om te keren, omdat de laatste niet ‘op haegen’ (aan struiken) groeit. Lat.: cornaque (kornoeljes) et in duris haerentia mora rubetis.
-
131
-
geduurigh: voortdurend, ononderbroken; over -kyn H.
-
135
-
onvermoeit; nec renovatus, d.i., altans naar Farn.: ‘er was geen moeite of beheer v.d. boer nodig’.
-
136
- Ov.: ‘stroomen van melk en stroomen van nectar vloeiden er steeds’ W.
-
137
-
honighdau: de honig (godenspijs) hield men voor een dauw, die in het gouden tijdperk zuiver van de bomen droop.
-
138
-
Saturnus, een oud-italiese godheid, gelijkgesteld met de griekse Kronos, die door zijn zoon Zeus (= Jupiter) onttroond werd.
-
139
-
gewout: macht, gezag, (oude nevenvorm van gewelt, maar daarvan in de betekenis onderscheiden).
-
140
-
slimmer: minder in waarde.
-
141
-
echter: nochtans; waerdyen: oude 3e nv. ekv., hier rijmshalve.
-
142
-
eerst lente, vgl. vs, 131: het was geduurigh lente.
-
144
-
vriest: bevriest; vgl. H.
-
145
-
toen: toen voor 't eerst; dikke: dichte.
-
146
-
schors.... genaeit; in het Lat.: ‘twijgen, met schors, bast, verbonden’; verstrekten: strekten tot; duiken: onderdak vinden, hebben.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 155 oude uitg. t'zeil; in het hs. is de komma tussen t en z weggekrabd. - 162 oude uitg. aertrijks.
-
148
- ‘en (kwam) niet voor 's avonds los’.
-
149
-
derde en: derde en wel; vgl. vs. 151. - harder en verbolgen, Ov. ‘woester t.o.v. de aard (der mensen)’.
-
150
-
niet onbillijk: niet verdorven (scelerata; zoals de latere tijd).
-
152
-
teffens: terzelfdertijd.
-
154
-
gierigheit: hebzucht.
-
155
-
voor wint, hun onbekent: zonder dat de schippers nog goed de winden kenden.
-
157
-
ging huppelen, nadat er nl. schepen van gemaakt waren. Ovid. spreekt ook hier van onbekende golven; groene weiden; H. keurt dit gebruik van groen af; het past wel bij echte weiden, en ook wel bij de zee, maar hij eist, dat een bnw., geplaatst bij een overdr. gebruikt znw., alleen van toepassing zij op de dingen waarvan men spreekt; z.i. had daarom hier V. beter van ‘Neptunus' blauwe weiden’ gesproken. Een aardig voorbeeld is hem ontsnapt: blauwe en zeegroen honden voor zeegolven (Dl. III, 177: 89; zo ook Dl. II, 747: 2242). Overigens zij de opmerking gelaten voor wat zij is.
-
158
-
paste: droeg zorg; onderscheiden: onderling afscheiden.
-
159
-
gemein: in gemeenschappelik bezit.
-
161
-
nootdruft: nodig voedsel; Ovid. = alimenta debita, d.i. het verschuldigde voedsel, in tegenstelling met de dan volgende, onverschuldigde, voortbrengselen, die prikkels tot het kwaad zijn (die ons tergen); mynen, voor: onderaardse schatten; tergen: prikkelen (vgl. Dl. II, 241: 148; 264: 615; e.e.).
-
163
-
dat dieper lagh, niet bij Ovid.
-
164
-
snooder: bozer, schadeliker.
-
165
-
met dees twee: steunend op, zich bedienend van die beide, ijzer en goud; sammelt: draalt.
-
167
-
huiswaert: huisheer, gastheer.
-
168-69
-
van den gast; voor den zoon; H. maakt op deze verwisseling van voorz. opmerkzaam. Vondel schreef eerst in vs. 168 voor zyn, en daarboven: van den; in vs. 169 eerst zyn, daarna op dezelfde regel den. Nadere bespreking van deze wijzigingen zou hier te veel plaats innemen.
-
172
-
eekelbroot (ook: akerbrood): ‘eene geringe soort van brood of koek, van gemalen eikels gebakken’ (Wdb.); Vondel schreef eerst: suikerbroot: zoet gebak; geen van beide bij Ovid., die misschien eer doelde op drank.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 175 oude uitg. na die geen komma. - 190 oude uitg. baldadigh.
-
173
- Ovid.: ‘de zoon tracht, voorbarig en ongeduldig, (door wichelarij) het aantal jaren, die zijn vader nog zal leven, te weten te komen’. W; Hooft, Ned. Hist. (vgl. Leendertz-Stoett I 303) vertaalde, als tijdvers op de dood van Don Carlos, deze regel aldus: ‘De zoon VIt LVst tot hoogh gezagh Haeckt naer zIIns VaeDers sterrefDagh’.
-
174
-
Godtvruchtigheit, bij Vondel 'n gewone vertaling van het Lat. pietas, waarvan het hoofdbegrip is: ‘plichtsgevoel, liefde’, gedifferentiëerd naar de doelstelling (goden, ouders, kinderen, vaderland); Astrea ook Dike genoemd, godin der gerechtigheid, onder de sterren: de maagd; zij wordt o.m. opgegeven als de dochter van Astraeus, de vader der sterren.
-
176
-
ter nauwer noot: met moeite.
-
+
- [Randschrift:] Wederspannige reuzen.
-
177
-
's hemels burgh: de arduus aether van Ovid., de hoge, moeilik bereikbare woonplaats der goden (vgl. vs. 88).
-
178
-
reuzen: de Giganten, zonen van Gaea, de Aarde.
-
179
- H. wenste bergh op bergh; zo ook Bi.
-
180
-
d'Almaghtige: Jupiter; donderkloot: bliksem, kogelbliksem; men meende, dat de bliksem uit een kogel (kloot) te voorschijn kwam; donderkloot was dus in de eerste plaats die kogel zelf; ‘donder’ ook voor bliksem gebezigd, vgl.: ‘van de donder getroffen’; Dl. II, 271: 764: den vuyr'ge, en heeten donder; vgl. nog Dl. II, 248: 301: een blixem die ontgaet Den donderkogel van zijn Goddelijck gelaet.
-
181-82
-
Olimp, Pelion, Osse: bergen in Thessalië; zwicht: weerhoudt zich; om zulke stukken: om, door zodanige misdadige onderneming (van de Reuzen nl.); vgl. lasterstukken, vs. 193.
-
183
-
men durf wel zeggen: men verhaalt wel.
-
184
-
die lichaemen, nl. van de Reuzen; een' vloek: een vloekwaardige gruwel (een' d.i. eenen vgl. Bk. IX, vs. 1055.); by: door.
-
185
-
hun storremkat: de bergen, door hen als stormdekking gebruikt; stormkat, zie Dl. II, bl. 766; 768, waar het woord in gelijk verband voorkomt; bestulpt: bedolven; aemachtigh: machteloos, uitgeput; door V., ondanks H., niet met adem in verbinding gebracht, daar hij in dat geval aêm- zou geschreven hebben.
-
186
-
der kindren, vgl. bij vs. 178; hebb': aanv. wijs, ‘zou hebben’, bij: men durf zeggen.
-
+
- [Randschrift:] Menschen uit reuzenbloet.
-
188-89
- ‘om de naam, de herinnering van dit ('n zodanig) voorgeslacht te bewaren’. Ovid. gebruikt stirps, dat ‘afkomst, voorgeslacht’, betekenen kan, maar naar zijn bedoeling eenvoudig: ‘geslacht’, nl. van de Reuzen; waeren: bewaren; 't zaet: het bloed (als potentie van nieuwe levende wezens); weêr, zodat er nl. ‘weer’ nieuwe lev. wezens uit ontstonden.
-
190
- Ovid. zegt: ‘maar ook dat geslacht’, t.w. evenals de reeds bestaande mensen; baldaedigh: belust op geweldenarij.
-
191
-
lastren: honen; verwoet: woest, dolzinnig.
-
193
-
lasterstukken: schanddaden.
-
194
-
Likaon, koning van Arkadië; nukken: streken; vgl. Dl. IV, 93: 358.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 209 oude uitg. gestoelt. - 217 oude uitg. krijg, en smede, beide wegens de lengte v.d. regel (vergelijk Boek II, vers 546).
-
195
- vgl. vs. 268 vv. korts: kort geleden.
-
196
-
onbefaemt: nog niet ruchtbaar geworden; V. schreef eerst: onbekent.
-
197
-
daghvaert: roept op; vgl. Palam. vs. 1153, Lucif. vs. 1158: gedaghvaert en ontboden; 's hemels raeden: de aan de raad der goden deelhebbenden; vgl. raet in de vroetschap); blijkens hetgeen volgt zijn dat alle goden.
-
+
- [Randschrift:] De Melkwegh.
-
198
-
gezocht... paden: waar vele paden (mindere lichtbanen) op uitlopen.
-
199-200
-
Bekent: duidelik zichtbaar; de melkwegh te verbinden met: Van outs geheeten; wittigheit: witheid; vgl. Bk. I, vs. 490 hardigheit; Wdb. Ned. T. op: -ig; H., Bi.
-
204
-
opgesloten = geopend.
-
205
-
gemeene: van mindere rang.
-
202-6
- Vondel beschrijft in deze verzen de plaatsing der goden in de raadzaal, in afwijking van Ovid., die het kompleks der godenwoningen schildert: ‘Rechts en links liggen daar de voorhoven der Goden van hoogeren rang, door de open vleugeldeuren steeds met talrijk bezoek gevuld; de Goden van minderen rang wonen op verschillende plaatsen; en vóór aan den weg (a fronte, naar de door V. gevolgde tekst; andere lezing: hac parte, d.i. ‘hier, in tegenstell. tot de verschillende plaatsen der minderen’) hebben de (of: sommige; Pontan.) machtige en hoogverheven hemelbewoners hun woonplaats’ W.
-
208
-
aertshemelsch hooftpalais, met betrekking tot Jupiters paleis, met zijn naaste omgeving; Latijn: Palatia caeli; het van rijke woningen omgeven paleis van Augustus op de Palatijn; aerts- versterkt hooft-; dit paleis is niet enkel een hemels paleis, maar ook daar nog het voornaamste; of: het hooftpalais van den aertshemel, de opperste hemel; H. kritiseert deze woorden.
-
209
-
gestoelt', Ovid. recessu: ‘binnenzaal’, maar V. had reeds tevoren van een zaal gesproken.
-
210
-
elpen: ivoor (verkort uit elpenbeen).
-
211
-
ontzaghlyk: ontzagwekkend.
-
212
-
beroert: geschokt; verdooft: verbijsterd (reeds Mnl.).
-
213
-
verrukt van: meegesleept door.
-
+
- [Randschrift:] Jupiters rede.
-
214
-
kooren: gelukzalige scharen; of: verblijven? (bij overdracht van koor: tempel, vgl. Dl. II 107:102 e.e.).
-
215
-
draekenest: de Reuzen, die hier door Ovid. anguipedes, d.i. slang-, of draakvoetigen genoemd worden, als van de aarde geborenen; de uit holen kruipende slang is vaak zinnebeeld van geboorte uit de aarde; toeruste: zich gereedmaakte (vgl. voor het intrans. gebruik Dl. II, 493: 122).
-
216
-
met hondert klaeuwen; ieder der Reuzen honderdarmig.
-
217
- Ovid. duideliker: ‘ofschoon 't een woeste vijand was’.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 219 oude uitg. gesprooten; oirsprong; hs. oor- gewijzigd uit oir-; (1e lez. eene oirzaek). - 236 hs. heerschen; mogelik onder invloed van het volgende en.
-
218
-
noch: nochtans; een: één; lichaem: groep.
-
220
-
wil ik; Ovid. ‘moet ik’.
-
221
-
daer: even zover als; Nereus: zeegod, zoon van Pontus en Gaea, hier: de zee.
-
223
-
Stix: de traagvlietende (poel) onderwereldrivier, waarbij de goden hun hoogste eed zwoeren. Ovid. spreekt van onderaardse rivierwateren in het bos van de Styx (Stygio luco). In de Aeneïs-vertaling (proza) vertaalt hij lucos Stygis met: ‘de wouden van Styx’; vgl. ‘'t woudt van Styx’ in de versvertaling I 233. Vondel doet Jupiter's eed slaan op het voorgenoemde verdelgen, zulks in verband met de door hem gevolgde lezing tentanda (raet moet pleegen, vs. 226), terwijl naar een betere lezing tentata Jupiter zweert, dat hij tevoren alles beproefd heeft. H. geeft een vertaling in verzen, die daarmee rekening houdt.
-
226
-
heilzaem, bijw. bij raet pleegen.
-
227
-
't vier (‘ontsteking’) in 't been geraekt, absolute constructie.
-
229
-
Wy stieren = Ik heb onder mijn gezag; Ov. noemt hier: halfgoden, en landelike goden, welke laatste hij onderverdeelt in: Nymphen, Faunen, Satyrs (beiden: bos-, en veldgoden) en bergbewonende Silvani (bosgoden). Vondels eerste vertaling luidde: 'k Heb onder myn gewout halfgoden, goôn van water, enz. Daarna: Wy stieren halve goôn, van stroomen en van water; missch. bedoelde de komma nog de beide soorten te onderscheiden; zij werd later geschrapt; H. vermoedde 'n zetfout voor stroom, en bron, en water. Er was dus énig gelijk in H.'s vermoeden, dat V. stroom, en bron, en water zou geschreven hebben; vgl. nog Lelyveld I 62, Bi.
-
231
-
's hemels troon: de hemel (zoals dikwijls; ook met dezelfde betekenis Godts troon; vgl. Dl. I 788: 7; Dl. III 241: 1212). Dit vers behoort bij hetgeen volgt.
-
234
- ‘waar immers enz.’; moordaedigh: met moordbedoelingen (vgl. vs. 266); op te komen: aanvallen; vgl. Bk. IX, vs. 44.
-
235
-
moort: gruweldaden (Lat. feritate); berucht: bekend, in opspraak; te: zeer; 236 billyk heersche en recht: naar billikheid en recht over u gezag voer.
-
238
- Ovid.: ‘zij eisen degene, die zo iets gewaagd heeft, op’; durf: durft; God der Goden: H. betoogt, dat bij de Ouden deze benaming voor Jupiter niet in zwang was, maar alleen betrekking kon hebben op de onbekende, de ware God; hij ziet over het hoofd, dat de naam niet letterlik behoeft te worden verstaan, maar kan opgevat worden als: de voornaamste onder de met naam bekende goden. Dat Ovid. de naam Deus Deorum zou gebruiken voor de Styx, waarbij de goden zwoeren, (vs. 898; III 291) berust op een onjuiste interpretatie.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 261 oude uitg. neder quam.
-
240
-
verwate: vermetel, overmoedig; oorspr. een deelw. met de bet. ‘gevloekt’; het weglaten van de -n in deelw. destijds gewoon; vergel. Dl. I, bl. 781, bij vs. 2; Moller, Ts. 27: 142; te: zeer, volstrekt.
-
241
-
Roomsch: Romeins; Cezar: Caius Iulius Caesar werd de 15 Maart 44 vóór Christus vermoord in de Senaat. Brutus en Cassius waren de voormannen der samenzweerders (verwate hoop).
-
242
-
August: Keizer Augustus.
-
245
-
ontsteltheit: verschrikt rumoer.
-
248
-
schendigh: schandelik; ongeluk: ellendig feit;
-
249
-
schelmstuk van dien tyt: de grootste schanddaad van enz.; boven, bijwoord.
-
251
-
verziert te vinden: verzonnen te bevinden; boogh: kreits, sfeer.
-
254
-
mits: daar; ondervinding: wedervaren. Achter vertellen zouden wij een dubbelpunt plaatsen.
-
255
-
slimmer: erger; 't gerucht: de faam.
-
256
-
Menalus (Maenala), Cilleene (Cyllene), Liceus (3 silbig; Lycaeus), bergen in Arcadië; draekenest; Ovid. spreekt van ferae, wilde dieren.
-
257
-
killen, wegens zijn hoogte.
-
258
-
Arkaedje: dit gewest ‘zweefde’ Jupiter niet ‘voorbij’, want Lycaon was daarvan juist de koning; Ovid.: ‘betreed ik de woonplaats en het ongastvrije paleis van de Arkadiese vorst’; stillen, met avont te verbinden.
-
263
- ‘of deze zogezegde god bijgeval ook sterfelik, een sterveling, is’; Ovid.: ‘of deze een god dan wel een sterveling is’.
-
265
-
leght toe: tracht (bij Kiliaan o.a.: conari); een andere betekenis: ‘het plan opvatten’ (Kiliaan: concipere, machinari, moliri) past hier minder (in weerwil van de tekst bij Ovid.), wijl hij het plan al eer opvatte, maar het eerst om middernacht poogde uit te voeren, vgl. vs. 295; midnacht, vgl. middag, Sint Jan te midwinter.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 278-79 komma's na bont, pooten, doorwreet in het hs. doorgehaald; de oude uitg. heeft ze na bont en pooten. - 293 oude uitg. heeft aan 't eind een punt.
-
267
-
te proeven: door een proef uit te maken; gerust: tevreden.
-
268
-
Molossen: het land der Molossi, een volkstam in Epirus.
-
270
-
briet, nl. boven het vuur; zoodt (zieden), nl. in kokend water. H. keurt 't in zijn tijd meest gebruikte braedde af.
-
271
-
zoo.... opgedischt, bondige uitdrukkingsvorm: ‘en niet zodra waren deze opgedist’.
-
272
-
boven, nl. door een bliksemstraal, ‘van boven uit’.
-
+
- [Randschrift:] Likaon in eenen wolf.
-
273
-
zijn, nl. van 't huis; Ovid.: ‘ik deed 't huis neerstorten op de heer en de (hem) waardige Penaten, (huisgoden)’; verbaest: ontsteld.
-
274
-
loopt huilen, nl. als een wolf; ten onrechte sluit V. dit in bij het ‘vergeefs en vruchteloos’; het overgaan van de menselike stem in dieregeluid ook elders, bv. Bk. I, vs. 778 vv., Bk. II, vs. 649 v.
-
276
-
Dies, voor het Lat. ab ipso, wat echter betekent: ‘van uit zijn binnenste’.
-
278-81
-
bont: dierevel; verkeert, deelwoord; H. over de spelling d, dt, t.; tuigen, werkw. Echter het is niet zijn huid, noch zijn armen, die getuigen van zijn ‘eerste wezen en gedaante’, maar, volgens Ovid., zijn grijsheid, de felheid van zijn gelaat, de fonkeling van zijn ogen en zijn wildheid (vgl. vs. 281 v.); de zelve: dezelfde.
-
285
-
boosheit; bij Ovid.: Erinys (vs. 886 met razerny vertaald), een wrekende, maar ook kwaad, b.v. waanzin, verwekkende godin; veerste: verste; (de eerste e is bijgeschreven; bedoeld wordt de lange open è-klank).
-
286-87
-
zich met vloeken verzwoeren: onder eedsverplichting samenzwoeren.
-
287
-
voort te slaen: verder te gaan.
-
289
-
de zommigen, gelijk in het Mnl., en nog in Brabant; H.; bestemmen: instemmen met.
-
290
-
godts: van de god, van Jupijn; niet te temmen, bij gramschap.
-
291
-
noch: nochtans; hun: hun allen (Lat. omnibus).
-
293
-
wil: zal; schaeren, nl. der mensen.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 295 hs. toellegge; eerder: toeleght.
-
295
-
toeleggen: van plan zijn; vgl. bij vs. 265; omgewroet; dat zal nl. het gevolg zijn.
-
297
-
verbiet, letterl. naar het Latijn: vetat.
-
299
-
op een.... wys, bij afkomst.
-
301
-
zou hij: was hij op het punt.
-
303
-
dak: woning (vgl. bv. Dl II 745: 2200; maar met bijgedachte aan ‘dak’; vgl. gewelf in vs. 304).
-
305
-
't nootlot, waaraan ook de goden onderworpen waren.
-
306-307
- de wereldbrand; Heraklitus en na hem de Stoïci namen aan, dat de wereld uit vuur ontstaan was, en wederom in vuur zou opgaan, om daaruit opnieuw te voorschijn te komen; lichter laege: 1. laaie (mogelik berustend op een versmelting van dit laatste en lichter looge, waarin looge eveneens = ‘vlam’); 't werreltlyk gevaerte, samenvatting van het in het voorgaande vers gespecificeerde; bij Ovid. laborare, ‘in last zijn’.
-
308
-
weêrlicht en geweer: bliksemwapen; 't hoogh gerecht: de goddelike rechtsoefening.
-
309
-
in 't reuzenhol: door de Cyclopen, eenogige reuzen; aen een zye: terzij; (zo ook: aen, van een kant).
-
310
-
men; naar Ovid.'s bedoeling: Jupiter; vgl. vs. 315.
-
311
-
kort; vgl. David Herstelt, vs. 941: Veel nutter waer hy kort en ingetoomt gehouden; verscheidenheit van straf: een geheel andere straf.
-
315
-
de Wintgodts: als één woord verbogen; Hoogstr. en H. drukten des (vgl. Bk. VI, vs. 159) Aeolus. De Noordenwind brengt nl. helder, droog weer; hol en slot: besloten hol.
-
316
-
licht en vlot, bepal. bij wolken, of bij drift.
-
317
-
Zuitwint, die regen brengt.
-
318
- wegens de donkere wolken, die hij voor zich uit drijft.
-
319
-
vochte: vochtig; vocht is de oudere vorm, maar mogelik was het voor V. een ingekorte vorm van het type woed ('t woed ongediert, Dl. II, 582: 1009); veêr: vleugel. De winden met vleugels gedacht, wegens hun snelheid.
-
321
-
lok: lokken; vgl. de bocken, ruigh van lock (Herderszangen, II, vs. 35).
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 324 oude uitg. spongi; vgl. Bk. IX, vs. 1035. - 325 allerwegen; het is niet duidelik, of dit als één woord bedoeld is; oude uitg. aller wegen. - 326 oude uitg. na regen een komma.
-
323
-
uit last... bukt, nl. op Jupiter's bevel.
-
324
-
spongie (Pontan. veluti spongia): spons; zoals V. eerst ook schreef: de spons der wolken; H.; hem kon het woord in poëzie ‘gansch niet behaagen’; vgl. Bi.
-
+
- [Randschrift:] De werreltvloet.
-
326
-
afgryselyken; s = s, hoewel V. anders ss schrijft.
-
327
- v.v. Iris, bodin in 't biezonder van Juno (mevrou); tevens de (godin van de) regenboog, die naar men meende vochtige dampen optrok en zo regen teweegbracht.
-
329
-
bestelt: verschaft; vocht en voetsel, hendiadys; zonder vlaegen, in tegenstelling met de vlagen van de wind; (niet bij Ovidius).
-
334
-
toornigh: in zijn toorn.
-
335
-
zyn, nl. van Neptunus, de god der zee; zyn water en den Oceaen, hendiadys.
-
336
-
de stroomen, als stroomgoden gedacht; staet: bewind, rijk.
-
339
-
vaert voort: gaat te werk.
-
340
-
paelen: belemmeringen.
-
342
-
ontsluiten; bij Ovid. ora relaxant, d.i. bevrijden hun bek van het gebit (als van paarden, die dan defraenato cursu, met onbeteugelde loop, zeewaarts snellen); meeren: wateren.
-
345
-
van (dien slagh): door de uitwerking van; 't open: de gemaakte opening.
-
347
-
winnen velt: storten zich over de velden (campos).
-
348
-
verrukken: meesleuren.
-
349
- v. kerken, en kooren (meerv. van koor); Ovid. spreekt van penetralia cum suis sacris, d.i. huiskapellen met hun beelden (der huisgoden); sacra als heilige plaatsen, als het koor in een kerk opgevat.
-
351
-
springvloet, eigl. hoge zeevloed, bij nieuwe of bij volle maan; Kiliaan: ‘aestus maritimus maior, aestus maris plena luna concitati’; schut: weerstand biedt aan.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 357 oude uitg. na ander geen komma; een boot. - 368 eikenboom in de oude uitg.; het woord eerst in tweeën geschreven, daarna door een boogje verbonden. - 369 oude uitg. bij 't schaep; V. schreef eerst: De wolf zwemt bij het schaep; daarna werd wolf vervangen door wollef, en het door 't, maar ook dit werd geschrapt. - 375 oude uitg. hooge.
-
352
- Ovid.: ‘toch wordt zijn top bedekt door nog hoger water’.
-
355
-
bare zee: ‘de volle zee, waarin geen strand is te bespeuren’ (Wdb.).
-
356
-
driftigh: drijvend, onvast.
-
359
-
krank van hoop: met zwakke hoop; over de klankspeling 't gevaer t' ontvaeren. H.
-
361
-
top en takken (hendiadys) hoogste takken.
-
363
-
zeekalf: jonge zeerob; Plinius: vituli marini (Schrevelius).
-
364
-
tangre: slank (tenger); vgl. Bk. IX, vs. 676; Bk. XI, vs. 231. V. schreef eerst: magre.
-
365
-
de zeemaeght, voor: de Nereïden, dochters van de zeegod Nereus; bruizen, en vaeren: bruisend golven; over de klankschildering H.
-
367
-
dolfyn, met klemtoon op de eerste silbe, zoals vaker.
-
368
- Latijn: ‘zwemmen tegen de hoge takken aan’.
-
370
-
blixemvieren bedoelt Ovid. van de verpletterende kracht; de verbiezondering: in gezich ten tant uit Farnabius.
-
373
-
wuft: beweeglik, snel.
-
375
-
blink: wit, onbegroeid duin.
-
379
-
afgevast; vgl. Gysbr. vs. 531.
-
380
- v.v. Het Latijn luidt: Separat Aonios Actaeis Phocis ab arvis, Terra ferax, dum terra fuit enz., d.i.: ‘Phocis, een vruchtbare landstreek, (zolang het nog land was), scheidt de Aoniërs (= de Boeotiërs, vgl. Bk. III, vs. 443), van de Actése, d.i. Attiese velden’. Vondel vertaalde, alsof Phocis een bnw. was, nevenschikkend met Actaeis te verbinden, terwijl dan terra ferax onderwerp werd ('t vruchtbre lant). De liggings-aanduiding bij Ovid. is foutief. Phocis ligt niet tussen Boeotië en Attika, maar tussen Boeotië en het Oeta-gebergte in het Z. van Thessalië; waarom anderen dan ook Oetaeis lezen i.p.v. Actaeis. Zoals V. het wschl. bedoelt, zou Ovid. het oog hebben op een gebied tussen Boeotië enerzijds, Phocis en Attika anderzijds, wat ook foutief zou zijn, daar Boeotië tussen Phocis en Attica inligt en bovendien onmogelik, omdat hij in dat tussenland de Parnassus (vs. 384) plaatst: deze nu ligt in Phocis; bestek: begrenzing, gebied; hiel: hield; watertuin; tuin hier zonder 't begrip ‘omheining’; vgl. Bk. IV, vs. 727-8 en H.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 388 oude uitg. wagglen in een boot.
-
386
-
Daer: waer; Deukalion, zoon van Prometheus.
-
388
-
waggelen: dobberen; 't boot, nl. waarin zij zich bevonden; vgl. hierboven: Tekstkritiek; over het genus, dat bij V. verschillend voorkomt, zie Wdb. III, 497.
-
389
-
Corciren; foutief: Ovid. noemt niet Corcyra, d.i. Kerkyra of Korfoe in de Joniese zee (vgl. Kerkuraia Mastix in het opschrift van Huygens' Kostelick Mal), maar: Corycidas nymphas, aldus hetend naar de Coryciese grot, die ligt op een hoogte van de Parnas, achter de pasgenoemde toppen; de vert. vlietmaeght hangt wel met die misvatting samen.
-
390
-
berghgodinnen, voor: numina montis, d.i. in 't algemeen: ‘berggodheden’; V. dacht wel aan de zanggodinnen, de Muzen, aan wie de Parnassus geheiligd was; vgl. H.; Temis, Themis, godin van recht en orde; hier als orakelgodin: zij was dochter van Uranus en Gaea (Hemel en Aarde), en was na haar moeder de godin van het Delphies orakel; Delphi aan de voet van de Parnassus; Deukalion roept naar heidens gebruik de godheden aan van de plek waar hij aankomt (H); volgens Aeschylus was Themis bovendien de moeder van Prometheus, Deucalion's vader.
-
391
- bij ‘waert te vieren’; wonderspraek: orakelen.
-
392
-
vroomer: beter, voortreffeliker; oprechter: rechtschapener.
-
393
-
kerkelyker vrou: vromer vrouw (nl. dan Pyrrha, Deucalion's vrouw); het woord kerk bezigt V. ook voor ‘tempel’. V. schreef eerst: stichtelyker; kerkelyk mishaagde H.
-
394
-
een zee van water; H keurt deze wending af, om gelijke reden als in vs. 157 Neptunus groene weiden: ‘Men gebruikt de spreekwijs, een zee van water, noit van de eigelijke zee; ten minste niet wel’. Versta echter zee van water als: ‘onafzienbare watervloed’.
-
396
-
Een', eene, met klemtoon.
-
397
-
Boreas: de Noordenwind; vgl. bij vs. 315.
-
398
-
de lucht: aan de lucht; opgestegen gehemelte: de hoge hemelen; gehemelte, kollektief, als b.v. gebergte.
-
400
-
bedaert: kalmeert (met de baren als voorwerp).
-
401
- De tegenspraak tussen dit en het voorgaande vers, waarop H wijst, (‘in den voorgaanden regel is Neptuin reeds zonder staf’) vervalt, als men na Hy leght bijdenkt: namelik.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 404 Dees', oude uitg. Dees. - 409 oude uitg. kinklaeroen. - 411 oude uitg. evendicht.
-
402
-
zeetrompetter, bijstell. bij: Triton: een zeegod, volgens Hesiodus zoon van Poseidon (Neptunus) en Amphitrite; hij woont op de zeebodem in een gouden paleis, voert een schelp als blaasinstrument, rijdend op een zeepaard of ander zeedier bedaart hij de golven.
-
403
-
blaeuw (Lat. caeruleus), wegens de blauwgroene zeekleur; bij V. vaak met (zee)groen verbonden; vgl. Dl. II, 703: 1336; Bk. II, vs. 9-10.
-
405
-
mantel van vischpurper; purper afkomstig van de purpervis, -slak, Ovid. humeros innato murice tectum: ‘op de schouders bedekt met eraangegroeide purper- (of mossel) schelpen’; Vondel verstond murex als purper = 'n purpere mantel.
-
408
- ‘dat het opklinkt tot de sterren’; stuiten: er tegen aan stoten zo dat het verhinderd wordt hoger te gaan, in zijn vaart gestuit worden.
-
409
- Vgl. tekstkritiek; de opmerking van V. Lenn. over kinklaeroen wordt overbodig door de lezing van het hs. die door Lelyveld niet is opgemerkt; zonderling genoeg verbeterde Unger ten halve (kingklaeroen) en behield daarnaast de aant. van V. Lennep; in 't draeien: gedraaid.
-
411
-
elk even dicht alom: in het midden van het zeevlak; ‘terwijl de zee aan alle zijden even ver strekte, de stranden zich op gelijke afstand bevonden’. Ovid.: ‘buccina, quae in medio concepit ubi aera ponto, litora voce replet’, d.i.: ‘de klaroen, die zodra hij zelfs midden in zee gestoken wordt (eigl. lucht heeft gevangen) de stranden met zijn stem vervult’. Vondel laat reeds hier Triton zelf zich gereedmaken tot blazen; wschl. nam hij als onderwerp van concepit niet bucina maar Triton.
-
414
- ‘Ook nú’, zegt hier Ovid.
-
417
- Ovid.: de wateren der aarde en der zee.
-
418
- niet die van de zee nochtans; Ovid.: ‘hij bedwong ze alle, door wie hij gehoord werd’.
-
419
-
kil: bedding; ontfangt: vangt op, neemt op; vgl. Dl. III, 253: 1539.
-
422
-
wint... velt: neemt toe; bergh en blaren; hier wreekt zich, dat V. in vs. 420 Ovid.'s woorden collesque exire videntur (‘de heuvels ziet men te voorschijn komen’ had uitgebreid met bosch en boom. Hier ter plaatse zegt Ovid.: ‘na langen tijd vertoonen de wouden weêr hun door 't water niet meer bedekte toppen (nudata cacumina) en houden het op de bladeren achtergebleven slijk vast’ W; cacumina heeft V. van ‘bergtoppen’ verstaan; vgl. nog H.; zeeslym: het achtergebleven slijk.
-
424
-
pekelzout, bnw.; vgl. pekelschuym (Dl. II 708: 1437 e.e.), pekelvar (III 244: 1292: ‘zeestier’), pekel (III 230: 865: ‘zee’); Ovid. redditus orbis erat: ‘de wereld was in zijn oude gedaante hersteld’.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 429 het vers komt voor in een gedeelte, waarvan de definitieve tekst in het hs. over een oudere lezing is heengeplakt; slechts deze heeft na overbleven de vereiste komma. - 434 de slot-n van aenschouwen en de komma, die daar zeker wel achter stond, zijn in 't hs. verdwenen; de oude uitg. heeft de, niet. - 447 oude uitg. een; een', d.i. eenen, overgebleven uit de 1e lez. tot een' spiegel; vgl. echter vs. 184; Bk. IX, 873; Bk. X, 417.
-
428
-
haere trou: trouw, liefde jegens haar.
-
429
-
zuster; Lat. soror dat h.t.p. wel als ‘nicht’ verklaard wordt: Pyrrha was de dochter van Epimetheus, broeder van Prometheus, de vader van Deucalion. Liever: als naam voor haar, die nu zijn alles is; of als het enige naast hem nog overgebleven mensenkind; vgl. vs. 431; óverbleven, zonder ge-, als dikwijls; niet te beoordelen als onscheidb. samengest. w.w.; het deelw. bleven was Mnl. het gewone, en ook aan V. nog bekend; zie b.v. Dl. II, 124: 436, Dl. III, 200: 5; er kan fries-amsterdamse invloed in 't spel zijn (als in welfde tacken Dl. II, 280: 933); vgl. o.m. Bk. X, vs. 950; en H.
-
430
-
Van eenen stamme, niet met overbleven te verbinden.
-
431
-
nu paert ons het gevaer; ondanks Van Lennep's verzekering: ‘de woorden zijn in 't oorspr. niet te vinden’, beantwoordt dit aan: nunc ipsa pericula jungunt; de samenhang is daar deze, dat zij eerst door verwantschap, daarna door huwelik, en nu ook zelfs door het gevaar verbonden zijn.
-
432
-
wy twee zyn eene schaer: wij beiden zijn 'n gehele bevolking; weinig gelukkig voor het Lat. nos duo turba sumus: wij beiden zijn de ganse bevolking, nl. van alle landen in West en Oost (occasus et ortus); verstond V. occasus niet als de ondergang v. d. zon, het Westen, maar als de ondergang (en dan ortus als het weer opdoemen) van het land?
-
433
-
het al; bij Ovid. caetera, ‘het overige’; leven en betrouwen: het vertrouwen op het leven.
-
436
-
geberght, zwak, met name in de bet. ‘redden’; vgl. Wdb. N.T. II 1874.
-
440
-
by ongeluk: rampzaligerwijze (niet in onze, verzwakte, betekenis).
-
441
-
balgh: gapende muil, keel (Wdb. II, 915; vgl. Bk. IV, vs. 979); quaeme: was komen.
-
442
-
los: zonder bedenken (Wdb. VIII, 2970).
-
443
-
geestigh: kunstvol; heer vader: Prometheus.
-
444
-
als de zon; niet bij Ovid.; er schijnt eerst in de zon gestaan te hebben.
-
447
-
afdruk: specimen, exemplaar; (aanvankelik schreef V. spiegel); zaet: geslacht.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 453 oude uitg. morsigh.
-
451
-
Cefizus: rivier, ontspringend in het gebergte v.d. Parnassus, uitmondend in het Copais-meer in Boeotië. Hier is de Kastaliese bron bedoeld, die volgens sommigen de Cephisus voedde; die... zand, dus nog dicht bij de bron.
-
453
-
kerk: tempel; vgl. bij vs. 393.
-
454-55
-
mosch: de vorm met ch, ofschoon reeds Mnl., is sekundair. - Vondel schreef eerst: het outer, vuil van assen, Lagh zonder offervier. Hij veranderde vuil van in zonder, vermoedelik bedenkend, dat ook die as door het water moest zijn weggesleept, in ander opzicht was dit geen verbetering; vgl. ook H. Het Latijn spreekt alleen van ‘vuur’, daartegenover echter van altaren, tenzij arae hier voor één altaar staat; assen; het meerv., als nog in Brabant.
-
456
-
knap: vlug, aanstonds; vgl. Dl. III, 113: 57; bij Ovid. ‘zodra zij de trappen des tempels bereikten’.
-
458
-
deerlyk, deerniswekkend; te bidden, en te weenen: al wenend te bidden.
-
460
-
hunnen troon: de zetel der goden, voor de goden zelf.
-
461
-
bewogen, nl. door onze gebeden; vgl. vs. 463 beweeght.
-
463
-
pleght: placht (vgl. Van Helten, Vondels Taal I, bl. 32; Stoett, Moortje, bl. 120, waar gewezen wordt op de veelheid der vormen, en op de verwarring van praes.- en praet.-vormen, die trouwens in de hand wordt gewerkt door de betekenis).
-
465
-
koorgodin: tempelgodin; beweeght: getroffen, geroerd; ze, voorw. (‘hen’).
-
466-67
- Het bedekken van het hoofd heeft de bedoeling te verhinderen, dat de wonderwerking door een menselike blik zou worden gestoord; het losgorden der kleding beduidt overgave aan de godheid; nochte; de oude vorm, waarnaast bij V. ook nocht, noch', noch; vgl. Palam. vs. 1727-28.
-
468
-
grootmoeder; Lat. magnae parentis: ‘van uw grote moeder’; vgl. vs. 473: Haer moeders geest. V. schreef eerst: uw grootmoêr; grootmoeder werd destijds in ruimere zin gebezigd voor een vrouw uit iemands voorgeslacht, verder verwijderd dan de moeder; over Themis heen was zo, in mythologiese zin, Gaea (de Aarde) hun ‘grootmoeder’; vgl. bij vs. 386, 390, 429; Huygens, Een Boer vs. 4: ‘Een soon, die om den kost sijn' Groote-Moeder vilt’.
-
472
-
moederlyk: der moeder.
-
474
-
erkaeuwen: herhalen; antwoort, vroeger ook antwoorde; het vrouw. genus is het oudere; zie H. Bi. en vooral Wdb. N.T.; godts kooren; de tempel der godheid = de godheid.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 484 hs. heilghdom.
-
476
-
paeien: tot rust brengen. Ovid. spreekt van Prometheus' zoon en Epimetheus' dochter, zinspelend op de betekenis dier namen: ‘voorbedenkende’ en ‘nabedenkende’.
-
477
- ‘Indien mijn schranderheid mij niet al te (of: zeer) smadelik bedriegt, dan enz.’; vgl. vs. 741.
-
479
-
leeraert: draagt ons op; niet: niets.
-
480
-
kennen voor: erkennen als.
-
481
-
ouders; onjuist voor: ‘grote moeder’; vgl. bij vs. 468.
-
483
-
suft: is in 't onzekere.
-
486
- zomin hier als in vs. 466-67 zegt eigenlik het Latijn, dat zij met hun klééd het hoofd (moeten) omhullen.
-
+
- [Randschrift:] Steenen in menschen.
-
489
-
wonder: wonderlike zaak; aelouden; ael... oude nevenvorm van al; zo ook: aelmachtigh.
-
492
- ‘en nauweliks daarvan te onderscheiden is’.
-
494
-
Het deel der steenen enz.; Ovid. bedoelt niet, dat een zeker getal stenen tot vlees worden, en andere tot gebeente; maar dat van alle stenen het enigszins vochtige en uit aarde bestaand gedeelte vlees werd, het harde tot beenderen, terwijl de aderen onder dezelfde naam bleven. (Van ‘verdronkene landouwen’ spreekt hij niet). Vondels vertaling is, in haar eerste deel, kwalik ermee overeen te brengen.
-
498
-
van 's hemels vader; bij Ovid. superorum: van de hemelgoden.
-
499-500
-
den steen, de steen; wegens het verschillend geslacht der daaruit ontstane mensen; vgl. H; door Van Lenn. wordt h.t.p. ten onrechte de schijn gewekt, dat Huydecoper het hs. zou gekend hebben.
-
501
-
hardt in 't arrebeiden; Ovid.: ‘een hard geslacht en ervaren in moeiten’ (laborum).
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 515 oude uitg. na groeien 'n komma. - 519 oude uitg. na geval 'n komma. - 521 oude uitg. krakkeelen. - 525 oude uitg. albarende.
-
505
-
d'oude vochtigheit: het achtergebleven vocht (vetus humor).
-
509
-
een' zekren vorm: enigerlei vorm.
-
510-12
- Naar Diodorus bericht, meenden de Egyptenaren, dat uit het Nijlslib dieren ontstonden; verhardt, bij Ovid.: ‘verhit’; bij hem ligt ook het hoofdpunt der vergelijking in hetgeen V. in vs. 512 v.v. beschrijft.
-
513
-
verscheiden slagh; Lat. plurima: een groot getal.
-
514-18
- Vondels weergave van deze passus is onverstaanbaar; overigens is ook het Latijn omstreden. Ovid. onderscheidt dieren in het allereerste begin van vorming, en andere, nog onvolkomen en in hun delen onvolledig; en bovendien (Pontanus ziet hierin een derde verschijningsvorm) is dikwijls het ene deel reeds levend, het andere nog ruwe aarde; voor het ontstaan van leven is namelik een juiste verhouding van vocht en warmte nodig. De beide groepen der modo coepta, en der imperfecta leidt Ovid. in met quaedam... quaedam; doordat V. alleen het eerste vertaalt (de zommigen), vervalt bij hem de indeling in groepen; de zin bij hem kan enkel zijn, dat er onder het verscheiden slagh van dieren sommige zijn, die beantwoorden aan de dan volgende beschrijving. Wat Ovid. zegt omtrent wezens, die deels levend, deels nog aarde zijn, beschouwt V. als uitwerking van het voorafgaande (blijkens dat, vs. 516); vs. 517 is evenmin duidelik; de bedoeling moet zijn, dat het ene lid lééfde (als klay het baerde: ‘zoals het uit de klei ten leven kwam’, is een weinigzeggende toevoeging), waartegenover de rest enz.; dus niet: Het ander deel verbinden met De zommigen van vs. 514; de zommigen; vgl. vs. 289; Bk. IV. vs. 601-2.
-
519
-
zich mengen, voor temperiem sumpsere, d.i. de juiste menging hebben.
-
520
-
ontfangenze: worden zij bevrucht.
-
521
-
dewyl; Lat. cum, terwijl, ofschoon; V. verstond cum redengevend (vgl. vs. 104), en deze vorm van hun krakeel als de konditie voor het teelen; doorgaens: steeds.
-
522
- Ov.'s, naar Horatius gevolgde discors concordia (‘oneenige eendracht’ W.) is door V. niet weergegeven.
-
523
-
verrot het slym: het slib wordt een moerassige, drabbige massa.
-
527
-
noch: nochtans; Piton, de draak die het heiligdom van Delphi bewaakte. V. schreef eerst Python, schrapte daarin de h, verving toen het geheel door Piton; vereenvoudiging der spelling van vreemde namen doet zich in het hs. op grote schaal voor).
-
528
-
lang en dik, bij dees.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 537 Pitisch feest, in de oude uitg. aan elkaar. - Kantschrift: deze en de volgende kantaantekening ontbreken in de eindredactie van het hs., zijn echter aanwezig in de overplakte oudere.
-
+
- [Randschrift:] Apollo schiet Piton
-
531
- v. noit... geweer; Ov.: ‘die nooit te voren zodanige wapens had gebezigd tenzij op damherten en vluchtende geiten’; in V.'s samenhang geweer: wapengebruik. V. heeft echter deze plaats herhaaldelik omgewerkt; de eerste lezing luidde: De godt Apollo, fix op schieten afgerecht, En die met zynen boogh de bloode geit bevecht, Ook dassen, schiet dit dier. De 2e: De g. A., f. op pyl en jaghtgeweer, En die eerst geiten velde, en dassen schoot ter neêr, Doorschiet dien wreeden draek. In beide lezingen komt Ovid.: deus arcitenens (boogvoerende god) tot zijn recht, maar niet de tégenstelling tussen vroeger en nu, om wille waarvan hij zijn laatste wijziging van vs. 531 aanbracht, zonder nochtans ook daarmee geheel te slagen; dassen, bij Ovid. damis: damherten; deze betekenis niet vermeld in Mnl. Wdb. noch in Wdb. Ned. T.; maar Van Hoogstraten, Ned.-Lat. Wdb. (1719) geeft o.m.: ‘Das, of Rheebok Dama’. Vossius, Etym. verwijst voor de inhoud v.h. begrip damae bij de ouden naar Salmasius; Vgl. nog TNTL., dl. 50, bl. 127 een Mnl. glosse: das = ‘dama’.
-
+
- [Randschrift:] Pitische speelen.
-
537
- Ter plaatse waar Apollo de draak doodde, verrees later de Delphiese Apollo-tempel. Pytho komt ook voor als oude naam van Delphi.
-
538
-
op te draegen: aan te bieden.
-
540
-
met allerhande blaên: Ovid. de qualibet arbore, dat eerder betekent: ‘van de eerstbeste boom’, in dit geval een eik.
-
541
-
Peneus (2 lettergrepig, met eu = ui; eigl. drielettergrepig: Penéus), stroomgod v.d. gelijknamige rivier in Thessalië; in deze tyen: toen levende.
-
543
-
geval: het blinde toeval; Kupido gram en dwers: Kupido's grimmige gramschap.
-
545
-
den boogh opspannen; H., Bi.
-
548
-
vyant en gediert'; V. keert de volgorde dezer beide om, zeker wel wegens het vervolg van zijn vers, dat alleen op gediert' slaat; vgl. bij vs. 561.
-
549
-
dus: zodanig; hooghmoedigh, geeft tumidum (gezwollen) weer, naar Regius: ‘van hoogmoed gezwollen’; vergelijk nog Bi.
-
551
-
ik weet niet welk; ter uitdrukking van onverschillige verachting; Ovid. verbindt dit niet met torts (face), maar met min (nescio quos amores: weet ik wat voor minnebrand).
-
552
-
tergen: prikkelen; vgl. vs. 161; zonder: en niet; ons t'ontluistren: mij mijn roem te ontroven.
-
553
-
pas te waeken: vrij moogt ge zorgen opmerkzaam te zijn.
-
555
-
mijn en u met klemtoon.
-
+
- [Randschrift:] Minnepylen.
-
561
- De ene pijl verkoelt de liefde, de andere wekt haar op; minnetonder, voor ‘de geneigdheid van het gemoed dat in minnevuur kan worden ontstoken’ (Wdb.) Ovid.: ‘de ene verdrijft de liefde, de andere verwekt haar’. Tegen de opmerking van H., dat Vondels uitdrukking t.o.v. Dafne minder juist is, omdat in haar nog geen liefde is, voert Van L. aan, 1. dat hetzelfde enigszins tegen Ovid. geldt, maar 2. dat beiden het oog hadden op ‘de vatbaarheid of trek tot minnen’, die verdoofd, resp. opgewekt wordt. Men beoordele verder het vers als een zgn. zeugma, waarbij het vier in minnetonder in strikte zin alleen past bij het naaste werkw., terwijl het t.o.v. het eerste losser moet worden geïnterpreteerd, wijl men minnetonder beter als een begin-, dan als een eindtoestand kan verstaan. Vgl. nog vs. 548, vs. 577, vs. 615.
-
562
-
gout; Ov.: ‘verguld’; voor onder blaeu verloot Ov.: ‘ met lood onder (d.i. in) de schacht’.
-
562
-
te wonder: fel; (te = zeer); bij Ovid. heeft deze pijl een scherpe, blinkende punt.
-
566
-
d'andre.... minne: bij Ovid.: ‘vlucht zelfs de náám van minnende’; winkelen: hoeken; H.
-
568
-
ontweit: ontdoet van het ingewand (ontweiden, ontweien; vgl. Hd. Eingeweide); ontweit en stroopt, een husteron proteron: ontweit ze na ze gestr. te hebben. De aant. van H. is merkwaardig voor zijn waardeering van Jan Vos; Bi. Diane, Apollo's zuster, de maagdelike jachtgodin.
-
569
-
haersnoer, jonkvrouwelike haarband.
-
570
- Bij Ovid. behoort dit bij hetgeen volgt.
-
574
-
bevroeien (bevroeden): in aanmerking nemen; dezelfde vorm, eveneens in rijm, Bk. XV, vs. 1017.
-
576
-
bruiloften, bij Ovid. bruiloftsfakkels. namel. voor haarzelf ontstoken.
-
578
-
dus: aldus; ‘vleiend omhelst zij hem, aldus namelik vleiend’.
-
580
-
reine maeght, zonder als, gelijk vaak.
-
581
-
de vader; vader nl. t.o.v. Diana.
-
582
- De woorden: sed te decor iste, quod optas, esse vetat etc. zijn door Vondel verkeerdelik opgevat als door Dafne's vader gesproken i.p.v. door de dichter; in verband daarmee werd ille quidem obsequitur, d.i. ‘hij stemt weliswaar toe’ weergegeven met: Haer vader hoort en ziet. De juiste vertaling van hetgeen volgt is: ‘maar die bekoorlikheid van u (meisje) belet u te zijn wat ge wenst’.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 586 oude uitg. ontsteken. - 595 oude uitg. voedt. - 600 de opgenomen lezing staat in een overplakt gedeelte; het vers is niet aanwezig, wschl. afgescheurd, in de opgeplakte tekst; oude uitg. Hy ziet dien rooden mont; vgl. beneden. - 604 oude uitg. vlugt.
-
584
-
werven: verwerven; vgl. H.
-
586
-
ernsthaftigh; haftigh berust op Duitse invloed; elders ernsthaftelyck, bv. Dl. II, 512: 85; heur: met haar.
-
588
-
spelling: voorspelling, orakel; zijn eigen orakel bedriegt hem ditmaal; zijn verwachting wordt niet vervuld.
-
589-90
-
licht: gemakkelik; ontstaeken: zouden kunnen in brand steken. De volgorde dezer beide verzen is omgekeerd; (niet in de 1e lez.); het in brand steken der stoppels is bij Ovid. geen zaak van achteloosheid, maar van opzet, ten dienste van de bemesting. Vondels voorstelling in vs. 592 v. hangt daarmee samen.
-
591
-
reizer: (de oude vorm; vgl. Bk. XI, vs. 587; elders bij V. ook reyziger, en reyzenaer) reiziger, voorbijganger.
-
592
-
haer: de stoppels en de haag (die om het korenveld staat); bij Ovid. geldt 't hier alleen de hagen.
-
593
-
reukloos: roekeloos, achteloos. De bedoeling is, dat iemand bij 't aanbreken van de dag de fakkel dicht bij het korenveld (beter: de haag) laat liggen.
-
597
-
verstroien: zich verspreiden; vgl. voor het intransit. gebruik Dl. II, 752: 2352: de vyanden verstroyen.
-
600
-
mondeken, Lat. oscula; het woord betekent ook: kus(sen), in welke opvatting het verkleinwoord ook in onze Zl. dialekten bekend was en is; vgl. mondekijn in de Roomscbe Lier aan D. Mostert, vs. 19; Vondels allereerste vertaling was: kuskens. Vgl. tekstkritiek.
-
606
-
smeeken: vleien; van de betekenis: ‘smeken’ niet altijd te onderscheiden; eischt: dringend noodt.
-
607-8
- Rijm van u: schuw, e.d., bij V. gewoon.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 610 oude uitg. levende; vgl. beneden. - 624 oude uitg. Wat komt; vgl. beneden. - 627 oude uitg. na borst geen komma.
-
609-610
-
hart: hert. Dat bevende, niet levende, de juiste lezing was, nam reeds H. aan, en werd door Lelyveld uit het hs. bevestigd.
-
611
- klemtoon op ik en op minne.
-
614
- plekken met scherpe dorens bezet (zgn. hypallage, omzetting, waardoor ons a.h.w. de scherpte van het ganse veld gesuggereerd wordt.) Vgl. Padberg, De Mooie Taal (1924), bl. 153.
-
616-17
-
wie: wie het is die; noch geen, dubbele negatie, als in vs. 618 noch niet; berghknaep: jongen van de bergen; beschudden: beschermen, bewaken; een ander woord dan beschutten, dat o.a. voorkomt Bk. VI, vs. 619, Bk. VIII, vs. 546; beschudden bezigt V. (niet anders dan?) in rijm. H's woorden: ‘Beschudde om het rijm, voor beschutte; gelijk onze Dichter anders schrijft’, zijn niet (gelijk Wdb. N.T. II 2003 te verstaan geeft) zo op te vatten, alsof het z.i. een willekeurige wijziging zou gelden; H. geeft zelf een aantal bewijsplaatsen voor beschudden uit ‘de Ouden’.
-
618
-
ongehavent: slordig van uitzien, haveloos; haveloos: bezitloos. Het eerste is van havenen, d.i. in orde brengen; op de betekenisontwikkeling van haveloos is ongehavend van invloed geweest. Ovid. heeft alleen: horridus, door V. met ongehavent weergegeven; dees, minder juist voor hic = hier. Ovid.: non hic armenta gregesque horridus observo: ‘ik bewaak hier geen runder-, of schapekudden als een haveloze (herder)’.
-
619
-
reukeloos, (vgl. vs. 593), onbezonnen; gy.... niet, met omkering; of: gij weet niet, - immers gij kent mij niet -; (nescis, temeraria, nescis, quem fugias).
-
621
- H. wijst erop, dat Delos (het eiland van Apollo's geboorte) hier verkeerdelik staat voor het Lat. Delphica tellus, d.i. het land van Delphi; verder, dat de naam Claros (stad in Ionië) verkeerdelik als bnw. (klaere) is vertaald; Tenedos: eiland tegenover Troje. Patara, stad in Lycië (in Klein-Azië), alle drie deze plaatsen bezaten Apollo-orakels.
-
624
- Ovid.: ‘wat zijn zal, zowel als wat was en wat is’. De tekst der oude uitg. heeft, zoals H. opmerkt, driemaal een uitdrukking voor het toekomstige; H. wilde lezen: ik kan u melden al Wat eertyts was, wat is, en namaels wezen zal. De lezing van het hs. is noch door Van Lv., noch door Unger of Diferee opgemerkt; V. schreef eerst: Wat noch voorhanden is en namaels komen zal. Vermoedelik heeft hij het ‘verleden’ geëlimineerd, als minder passend bij: ik spelle tydigh al. Met wat genaekt is een nabije toekomst bedoeld. Vgl. Bk. II, vs. 842; Bespieg. III, 981.
-
625
- Mijn liederen zijn het voorbeeld van alle snarespel.
-
626
-
fix: juist, zeker; vgl. bij vs. 531 (variant); een uit veele schichten, nl. die van Cupido.
-
627
-
te zorgeloos (kwam in de plaats van: getroffen), bij borst (Lat. in vacuo pectore, d.i. ‘in mijn van liefde nog vrije borst’. W.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 653 oude uitg. vlugtige. - 654 oude uitg. een komma na nek.
-
632
-
baetme; men vindt in de 17e eeuw dikwijls een toonloos pronomen, waar wij klemtoon zouden bezigen.
-
633
-
godts: van de god. Hoogstr. verving dit door zijn, wat H. goedkeurt; zo ook in vs. 639; zie H's kurieuze aant.
-
634
-
angstvallig: bevreesd; voor: van hem uit, weg; Van L. wil een onderscheid tussen voorvluchten, Lat. profugere = plm. vluchten, en voortvluchten, d.i. continuo fugere; voorvlughtigh bij V.o.a. Dl. III, 240: 1173, 1183; hier Bk. X, vs. 765; echter was ook vortvluchtich reeds Mnl.; vgl. nog Bk. II, vs. 658.
-
639
-
godt, een jongeling; Ovid. iuvenis deus: ‘de jeugdige god’; iuvenis wordt zowel adjektivies als substantivies gebruikt.
-
640
-
min; Ovid.: ipse amor: ‘Amor, de Min, zelf’; vgl. vs. 651.
-
642
-
Gallen: Galliërs; Galliese windhonden waren geliefd voor de hazejacht. H. wilde Der Gallen (Canis Gallicus betekent hier eigelijk een Windhond) vervangen door: Wanneer zy; als: als wanneer; vgl. Bk. II, vs. 932.
-
645
-
ontspatten: ontsnappen.
-
647
-
looper; H's gissing (wegens de analogie van woorden als looper, vechter, vlieger door V. gebruikt voor: ‘iemand die loopt’ enz.), dat looper hier voor de lopende haas staat, niet voor ‘achterpoot’; wordt bevestigd door de eerste lezing van het hs.: vlughter, ofschoon Ovid. heeft: ‘en raakt reeds met vooruitgestrekten bek even zijn achterpooten’, W., stringit vestigia.
-
644-48
-
d'een; Ovid., die slechts van één hond spreekt, stelt met hic en ille, en daarna met alter-alter hond en haas tegenover elkaar; aan alter-alter beantwoordt bij V. d'Een En d'ander (eerst: Een ander) (vs. 646, 648); aan hic-ille zou moeten beantwoorden d'een-de haes (vs. 644, 645), waarvan echter het eerste lid (vgl. hun in vs. 645) meervoudig zal moeten verstaan worden (‘de ene partij’); rekt zyn voetspoor: versnelt zijn loop; vgl. zynen pad rekken, Dl. III, 243: 254.
-
648
- ‘is onzeker, of hij niet reeds....’.
-
649
-
den bek, die hem nl. al raakt.
-
651
-
loopt.... af: mat met lopen af; vryster: maagd, meisje; (elders bij V. voor: ‘minnende’ Dl. III, 228: 810); min, Lat. Amoris, vgl. bij vs. 640.
-
656
-
schreitze: roept ze; vgl. H.
-
657
-
Indien: als werkelik; glazen: doorzichtig; (ook elders, bv. Dl. II. 795: 734, als epitheton bij ‘water’).
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 662 eerst: en 't ingewant; de t werd weggemaakt, het afkappingsteken ervóór bleef door vergissing staan. - 678 na Kapitool is 'n komma weggemaakt, waarsch. tengevolge van misverstand, of anders om 'n ritmies motief.
-
658-600
- In tegenstelling met de voorafgaande, waarin Peneus werd aangeroepen, zijn déze verzen tot de aarde gericht; men ziet daarin hetzij een dooreenmenging van twee lezingen, beide van Ovid., hetzij een interpolatie (vgl. de uitgave van H. Magnus); in het Latijn bevatten deze verzen een alternatief: òf verslind mij, òf verander mij; goelykheit: schoonheid; vgl. H., en Bi.
-
+
- [Randschrift:] Dafne in eenen lauwerboom.
-
661
-
godts, nl. van Peneus.
-
663
-
tak en mey; mey: lovertak; het Lat. heeft alleen ‘in takken’; het rijm berust op de uitspr. may; naast berkemaier, Bk. VIII, vs. 923, heeft het hs. een variant berkemeier.
-
664
-
het klay; vgl. Bk. V, vs. 647; het woord is meest vr., gelijk hierboven vs. 101 en 444; vgl. H., wiens aant. leerzaam is voor zijn houding t.o.v. Vondel, en die het vr. verkiest; Bi. en Van Lenn. menen dat het woord tweeslachtig mag zijn, als steen e.d.
-
665
- V. volgde de lezing: ora cacumen habent, d.i. ‘het gelaat bekleedt de plaats van de top’; een andere luidt habet, of: obit, met cacumen als onderwerp.
-
666
- Lat. remanet nitor unus in illa: ‘alleen haar glanzende schoonheid blijft haar bij’ W., wegens de schoonheid en de glanzende bladeren v.d. laurier; gaf Vondel unus met ‘eerste’ weer? vgl. echter vs. 708.
-
673
-
dekken: onder mijn hoede nemen (?); paren (?); vgl. Wdb. N.T. III 2379.
-
676
- de romeinse triumfators; de triumphus van een overwinnend veldheer (imperator) ging langs de Sacra Via (Heilige Weg) naar het Kapitool, de aan Jupiter, Juno en Minerva gewijde tempelburcht; trots en fier, bij veltheer.
-
679-80
- De ingang van Augustus' paleis op de Palatijn was getooid met een eikekrans; aan weerszijden stond een laurierboom; omgorden: flankéren.
-
681
- Ovid.: ‘En evenals mijn hoofd eeuwig jeugdig blijft door zijn weelderige (eigl. nooit door een schaar aangeraakte) lokken, zoo zult ook gij een eeuwig groen loof als eeresieraad dragen’. W.; vgl. Van L.: ‘Het heeft een dubbele beteekenis: vooreerst om aan te duiden, dat de laurier altijd groen blijft, en, ten andere, om onvergankelijke eer aan de kuische maagd te geven’, in de vertaling ongenoegzaam weergegeven.
-
682
-
groente: groen loof; vgl. Bk. XII, vs. 469.
-
683
-
Pean: Paean, bijnaam van Apollo (ook wel van Eskulaap) als genezer.
-
684
-
bestemt: beaamt; medoogende: als met hem meevoelend; (niet in het Latijn).
-
686
-
Emonye, oude naam voor Thessalië, die men afleidde van koning Haemon, vader van Thessalus; moeren: beemden, venige grond (nemus, wouddal met weiden).
-
688
-
Tempe, het dal van de Penéus, tussen Olympus en Ossagebergte (vgl. de Latijnse titel van Huygens' Voorhout: Batava Tempe).
-
689
-
Pindus, berg in het N.W. van Thessalië; ruischende, de oude vorm v.h. tegenw. deelw.; vgl. Dl. II, 226, r. 2: een uytnemende Poeetisch werck.
-
692
-
't nabuurigh lantschap; Ovid. plus quam vicina: ‘meer dan de nabuurschap’.
-
693
- Ovid. haec domus, haec sedes, haec sunt penetralia, ‘dit is het huis, dit de woonplaats, dit de binnenzalen’.
-
694
-
kruik, het gewone attribuut der riviergoden.
-
695
-
toomt: beheerst, regeert; uitgehoolt, van uitholen; vgl. vaten naast vatten; H. alsook bij Bk. XIV, vs. 336; vgl. nog bv. Bk. XV. vs. 369.
-
701
-
zullen; het onderw. is aan te vullen uit haer (vs. 698). De vertaling in deze passus is uiterst omslachtig; Ovid.: ‘niet wetend, of zij de vader zullen gelukwensen, of troosten’, vgl. H.
-
703
-
Sperchius (klemt. op i), de Spercheios, een rivier in Thessalië, zoals ook de andere hier genoemde, behalve de Eas (Aeas), die in Epirus en Illyrië stroomt, maar toch ontspringt niet ver van de bronnen v.d. Peneus.
-
704
-
noit gerust: rusteloos; de vader: de oude; (senex).
-
706-7
-
snel naer hunne drift: met snelheid, volgens hun loop; (er stond eerst een komma na snel (Lat. ‘waarheen ook hun vaart hen voerde’); nederschieten en dwaelen: kronkelend naar ondersnellen.
-
708
-
Inachus unus abest, d.i. ‘I. alleen is afwezig’; alleen zal dus zijn = ‘slechts’, terwijl schuilt, (‘houdt zich achter’) gelijke klemt. heeft als Inachus. Deze rivier heeft met Thessalië niets te maken, stroomt in Argolis; de geografies niet bepaalde meer vlieten zijn door Ovid. als overgang ingevoegd.
-
709
-
vermeert het meer; soortgel. woordspeling in vs. 359, vs. 448; het meer: het water (aquas); vgl. vs. 342.
-
711
-
ter ziele; elders. ook bij V. ter zielen; de uitdrukk. wordt verklaard als ‘gaan naar de plaats, waar de zielen der afgestorvenen zich bevinden’, (vgl. Stoett, Sprkw.; echter ook Wdb. 16, 1065); Lat. apud manes: ‘bij de schimmen’.
-
712
- Lat.: ‘nu hij haar nergens vond’.
-
713
-
vervaeren: heengegaan.
-
714
-
het slimst': het ergste.
-
715
-
kil: stroomgeul; vgl. vs. 419.
-
722
-
hol: schuilhoeken (latebras).
-
724
-
slechte: van mindere rang.
-
725
-
zwaey, de le persoon ook in het Latijn; vervaerlyk: ontzagwekkend (bij scepter en blixem).
-
726
-
bezwaerlyk: met moeite.
-
727
-
Lerne: Lerna, een moerasmeer in Argolis (Hercules doodde er de hydra of waterslang), bekend om zijn weiden (Ovid. pascua); Liceesche lant; aldus in het hs. (een ratuur heeft hetzelfde, een andere Licisch) en in de oude uitg.; Van L.: Lirceesche, naar de gewone Lat. lezing (Lyrceum, berg in Argolis, waarop de Inachus ontspringt); Vondels vorm berust op de variant Lycaea (naar een berg in Arcadië), door Farn. afgewezen.
-
729
-
in der yl: al ijlings vluchtend.
-
743
-
klaeren, met n, door attractie van zulk een (zulken)? vgl. Bk. II, vs. 1058; Walch. 55.
-
735
-
vluggen: vluchtige, onvaste (volucres nebulas).
-
738
-
uitstryken: bedriegen, bedotten;
-
739
-
sluikery: geheime minnehandel; vgl. Bk. II, vs. 570; H.
-
741
-
of.... bedrogen; vgl. eenzelfde konstruktie vs. 477; waen: mening.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 760 oude uitg. den boel; Hoogstr. en Huydec. de boel; vgl. H. - 770 hs. 1e lez. al weitze, 2e lez. zy weit dan; daarna weit gewijzigd tot loeit; oude uitg. weit, wschl. door verlezen.
-
742
-
's hemels booghen; vgl. vs. 251.
-
743
-
hiel stant: kwam tot stilstand; vgl. Bk. II, vs. 27.
-
745
-
geroken; Lat. praesenserat, ‘had een voorgevoel gehad’; vgl. Bk. II, vs. 220; Dl. II 321: 2.
-
+
- [Randschrift:] Iö in eene koey.
-
749
-
waerher: van waar; vgl. H., en hier Bk. XV, vs. 189.
-
754
-
brave: schone; vgl. Wdb. N.T. III 934.
-
756
-
schaemte.... liefde; de strijd tussen schaamte en liefde is reeds in de Alexandrijnse erotiese litteratuur een vast thema.
-
758
-
vrouwe en zuster; Hera en Zeus waren beiden kinderen van Kronos en Rhea.
-
759
-
schynen: de schijn hebben; in 't wezen: in de essentie, in werkelikheid; elders, bv. Bk. X, vs. 221, in wezen; vgl. H., Bi.
-
761
- De konstruktie ontsloeghze zich.... voor hoon (1e l. van spyt) te vreezen is door H. en V. Lenn. (Nalez. op Dl. XI) bestreden; zie echter Wdb. N.T. X, 1965 v.
-
762
-
sluiker; Lat. fuit anxia furti, wat in de samenhang wel betekent: ‘zij was beangst voor roof (van Jupiter's zijde)’; echter betekent furtum, -a, ook ‘heimelik mingenot’, en was even te voren (vs. 739) in die zin door Ovid. gebezigd (sluikery); door Pontanus wordt het ook op deze plaats zo verklaard; het gebruik van het gelijke woord sluiker, en de toevoeging ‘lang voor dezen’ maken laatstgenoemde opvatting ook voor V. waarschijnlik.
-
764
-
gast; ter aanduiding van een manspersoon, inzonderheid met het bijdenkbeeld van kloekheid e.d.; deze borst, knaap.
-
765
-
godt: de godheid (niet bij Ovid.); begaeft (begaven): begiftigd.
-
767
-
van: door; winkbraeu, hier voor: ooglid (vgl. Mnl. Wdb. i.v.; Wdb. N.T. op brauw).
-
769
-
Waer Argus gaet of staet; het komt echter niet op het ‘waar’, maar op het ‘hoe’ aan; immers, zoals Ovid. in het volgende vs. zegt, quamvis aversus, d.i. ook al stond hij met de rug naar haar toe, toch had hij haar voor zijn ogen; een andere lezing heeft dan ook i.p.v. quocumque loco; quocumque modo.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 784 oude uitg. verdiet; Hoogstr. en Huydec. verdriet.
-
774
-
bitter kruit en gras; Ovid. amara herba; herba = kruid, zoals ook vs. 789, en ook gras, maar hier alleen 't eerste (wegens amara).
-
775
-
hey; niet in overeenstemming met vs. 772: in den stal; 'n stal noemt Ovid. niet, terwijl hij hier ter plaatse spreekt van ‘de grond, waar niet eens altijd gras op groeit’.
-
776
-
slym: drabbig water; vgl. vs. 510.
-
782
-
wort droever: wordt er slechts te bedroefder om.
-
785
-
bronmaeght, = de zustren van vs. 786.
-
788
-
onbekent: zonder haar te kennen.
-
791
- v. Ovid.: ‘als zij slechts woorden overhad (verba supersint), dan zou zij om hulp smeken enz.’
-
796
-
elendige: rampzalige; bij Ovid. beklaagt hij zichzelf.
-
797
-
geschende; een oudere vorm dan geschonden; vgl. o.a. Dl. II, 166: 350; H.
-
809
-
torts: bruiloftsfakkel; bruiloftsbanden (niet in het Latijn): snoeren voor het in vlechten gescheiden haar der bruid.
-
812
- Ovid.: ‘Uit de kudde moet ge nu een man, uit de kudde nu een zoon krijgen’ W; nu of dan, niet bij Ovid.
-
813
-
men lyt niet; Ovid. ‘het is mij niet gegeven, door de dood enz.’
-
817
-
veelooghde: veelogig; vgl. Schönf. Hist. Gr.3 bl. 173; saffraende, Dl. III, 188: 31.
-
822
-
Foroneus... zuster, als vertaling van Lat. Phoronis (naar een gissing v. Farnabius), welke naam aan Iö echter als kleindochter van Phoroneus gegeven wordt; Phoroneus, mythiese koning van Argos en de gehele Peloponnesus, was een zoon van Inachus I, Iö een dochter van Inachus II.
-
823
-
schyn: voorkomen, toestand.
-
824
-
blanke Pleias: lucida Pleias, ‘lichtende Pleiade’, een op haar latere toestand vooruitlopende benaming voor Hermes' (Mercurius') moeder Maia, die een dochter van Atlas was, en met haar zusters als Pleiaden, zevengesternte, aan de hemel werd geplaatst; dat zij de schoonste was, zegt Farn.; vgl. Bk. II, vs. 965.
-
827
-
slangestok: het attribuut van Mercurius; hij voert hem als toverstaf, en als bodestaf, verwekt en verdrijft ermee de slaap; vgl. Bk. II, vs. 957.
-
831
-
de geit: de geiten. Vondel schreef eerst: bezyden 's weeghs langs 't velt (per devia rura); dat heen: die richting uit.
-
832
- De rietpyp bestond nl. uit saamgevoegde halmstukken van ongelijke lengte; vgl. oneffe rieten (impari calamo) Dl. III, 213: 369; en hier vs. 871-2; net: zuiver.
-
833
- Biezonder ook omdat hem deze kunst nieuw was (nova arte).
-
834
-
waert te pryzen, vgl. H.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 854 oude uitg. quam. - 856 oude uitg. na hoogh een punt.
-
838
-
zoon van Atlas; voor Atlantiades, d.i. hier ‘kleinzoon van Atlas’, vgl. bij vs. 824; zoon zal dus zijn = ‘afstammeling’.
-
840
-
loerde: bespiedde de kans; vgl. H; vreemt van slagh (soort), vgl. bij vs. 833; vs. 845.
-
841
- v.H. over ‘verdubbeld rijm’.
-
849
-
uitstryken: verschalken.
-
850
-
achteraen: haar achterna.
-
852
-
Ortigische: Ortygia, oude naam van Delos, eiland van Diana's geboorte. Lat.: studiis, ipsaque colebat virginitate deam, d.i. ‘zij diende de godin door haar bezigheid (de jacht nl.) èn door maagdelikheid’.
-
854
- ‘naar de wijze van Diana (hoog) gegord als zij was’, Ovid.; dees, nl. Sirinx.
-
855
-
kornoelien (vier-lettergr.): van k.-hout.
-
856
-
noch: nochtans; Pan, Arkadiese woud-, en herdersgod, voorgesteld met horens, staart en bokspoten.
-
858
- v.v. o bronmaeght.... bemint; wat hieraan in het Lat. beantwoordt, wordt als geïnterpoleerd beschouwd (vgl. ook H); Pan's woorden worden niet aangehaald (Argus was intussen in slaap gevallen), en de dichter neemt het verhaal over met: ‘er restte nu nog, zijn woorden te vermelden, en hoe de nimf enz.’ Vondel zag dit niet, misleid door zijn tekst; vandaar ook de oneffenheid, (door Van Lenn. misverstaan), in vs. 874, dat het overnemen v.h. verhaal door de dichter onderstelt, zonder dat er in het voorafgaande iets van gezegd is; uwe trou, ongev. = u te trouwen.
-
861
-
omwegh: zijwegen (avia); vgl. Bk. IV, vs. 598.
-
862
-
Ladon: rivier in Arkadië; het zandige geweste; Ovid. noemt de stroom-zelf arenosus = zandrijk.
-
863
-
Men zeght; ook deze woorden (niet bij Ovid.) vloeien voort uit de zoëven besproken misvatting; vgl. vs. 869.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 865 werden; het schijnt dat de e uit een eerdere o gewijzigd is; H. drukt worden; zie zijn aant., maar vgl. Van Helten, Vondel's Taal I, blz. 9; en werden in de Voorrede (Bij Van Lennep blz. 387, r. 33.); Bk. IX, 707. - 877 oude uitg. En voede aldus den slaep. - 880 oude uitg. na Argus een komma. - 881 oude uitg. onbewoogen. - 893 oude uitg. na ende eerst een punt, daarna een komma.
-
+
- [Randschrift:] Sirinx in riet
-
866
-
moerassigh riet; calamos palustres; (het bnw. onder invloed van het Latijn); niet in overeenstemming met vs. 862, zoals Vondel het vertaalde (Van Lennep).
-
869
- H. over de plaatsing van bevangen; zie over ‘scheiding’ en ‘onderbreking’ Overdiep: De zinsvormen in Vondel's Pascha en Lucifer.
-
872
-
aen halmen ongelyk: aan andere halmen van ongelijke grootte.
-
873
-
verder: voor de toekomst.
-
874
- vgl. bij vs. 858 v.v.; herder, nl. Argus.
-
876
-
streelde, nl. met zijn toverstaf; winkbraeu: ooglid; vgl. vs. 767.
-
877
-
trof, nl. met zijn sikkelzwaard; mogelik liet V. dit met opzet weg, wegens vs. 830.
-
882
-
Een, met klemtoon: nox una.
-
+
- [Randschrift:] Argus oogen in den paeuwestaert.
-
884
-
paeuwestaert, dat is nl. de staart van haar vogel, de pauw; en volgens Ovid. ook in de vleugels.
-
886
- v. razerny: Erinys, furie; vgl. bij vs. 285; zonder spraeke; bij Ovid. ‘schrikverwekkend’, maar mogelik wilde V. daarmee vergoeden, dat hij in het volgende vers de blinde, onzichtbare prikkels (caecos stimulos) alleen met genoopt weergaf; Griexe veltboelin: Iö; zijn eerste vertaling: Argus veltboelin (Argolicae) wijzigde V. om begrijpelike reden.
-
890
-
knien, éénsilbig, oudere vorm; over één-, en tweesilbig knien een aantekening van H. bij Bk. III, vs. 942.
-
891
- Ovid. ‘de achterwaarts gebogen hals omhoogbeurend’.
-
892
-
voogt: heerser, Jupiter; 's hemels boogh, vgl. vs. 251.
-
894
-
in haere elende; vgl. hierover H., die dit in i.p.v. uit afkeurt, maar evenals Van L. over het hoofd ziet, dat V. bedoelt: ‘redding brengen in haar ellendige toestand’; van belang is, dat V. zijn eerstgeschreven uit veranderde in in; Bk. II, vs. 811 schreef hij onmiddell. in dien staet; Bk. XV, vs. 839 eerst: uit noot, daarna: in dezen hoogen noot.
-
895
-
en omhelst, nl. daarbij.
-
897
-
't is reden: dat is redelik, billik.
-
898
- nl. bij de Styx; vgl. Dl. III, 241: 1192; hier vs. 238; dit was de duurste eed der goden, bij verbreking waarvan zij hun onsterfelikheid verbeurden.
-
+
- [Randschrift:] Iö weder in menschen gedaente.
-
900
-
allereerste; zie H.'s kritiek op het gebruik van dit woord (i.p.v. eerste) bij vergelijking van twee; maar het suggereert veel sterker het grote verschil.
-
901
- v. de horens, enz., decrescunt: ‘krimpen weg’.
-
905
-
rustigh: flink, monter; twee; versta: niet meer dan twee.
-
906
-
kleur, onzijdig, als meermalen; vgl. Bk. VI, vs. 89; Hoogstraten-Kluit; al: heel.
-
912
-
witte nonnen en gewyden; Lat. linigera turba: de in linnen geklede schaar (van priesters); daarmee zijn bedoeld de priesters van Isis, met welke Egyptiese godin zij Iö gelijkstelden, zoals haar zoon Epaphus met de stier Apis.
-
913
-
van Epafus: omtrent Epaphus; in 't ende, voor Lat. tandem, dat echter niet met creditur (geloofde 't volk) moet verbonden worden, maar betrekking heeft op het eindelik, na zoveel onspoed, geboren worden van Epaphus.
-
915
-
in dien tyt is uitvloeisel van de onjuiste verl. tijd in deze vss.; Hierom, vs. 913, naar de lez. Hinc, i.p.v. Nunc.
-
+
- [Randschrift:] Faëtons en Epafus geschil.
-
918
-
moedigh: overmoedig; uit te vaeren: schimpen.
-
920
-
slechthooft: dwaas, onnozele.
-
921
-
u, pers. vnw.;in de hant steekt: wijsmaakt; teemen: gepraat.
-
922
-
de zon voor vader; bij H. een uitvoerig betoog over het genus de (niet den) zon.
-
-
TEKSTKRITIEK: vs. 927 oude uitg. inkroppe. - 932 oude uitg. den moeder. - 936 onstelt; oude uitg. ontstelt. - 951 oude uitg. Indianen.
-
924
-
moeder, nl. Clymene, gemalin van de Ethiopiese koning Merops, maar Phaëthon's moeder bij Phoebus (Apollo); in een eerdere redactie werd zij ook bij V. genoemd; schandael en spyt: ergernis en hoon.
-
925
- Ovid. ille ego liber, ille ferox: ik zo vrijmoedig en trots; V.'s eêlmoedigh: edel, fier van aard, komt met dit laatste overeen; de weergave van liber is t.o.v. Phaëthon's onzekerheid weinig gelukkig.
-
927
-
inkrop: moet verkroppen.
-
930
-
afkomst: in konkreet gebruik, als b.v. Dl. II, 645: 179.
-
935
-
zekre: ontwijfelbare.
-
937
-
of: of (ontstelt en gram) om....
-
939
-
dier: duur (een dure eed).
-
940
-
's hemels trans, staande verbinding, (evenals 's hemels boogh); vgl. bij Lucif. vs. 570; 's hemels top.
-
945
-
voor 't jongst: voor 't laatst (vgl. de jongste dag).
-
947
-
aen dien oort; eerst schreef V.: paelt naest aen dit gewest (: al u best, vs. 948); daarna: paelt aen dit hemelsch oort; mogelik ter vermijding van klankovereenkomst met ryst verving hij gewest door oort; vervolgens werd het niet passende hemelsch verwijderd, en het evenmin passende dien (i.p.v. dit) geschreven wegens de vele t-klanken; vgl. Bk. IV, vs. 111; terrae nostrae = ons land (Ethiopië).
-
949
-
ontsteeken, van vreugd (laetus).
-
950
- vv. Volgens Ovid. doorschrijdt hij het land der Ethiopiërs (het zijne), en dat der Indiërs, die onder de zonnegloed wonen.
|